همچنين گويا كلمهء « چال » در تركيب نامهاى برخى ديگر از اماكن تهران قديم - كه همه در محل ديه باستانى تهران قرار دارند - نيز آمده است . مثلا حمام چال و مدرسه چال در بازار و چال زنبوركخانه - معروف به گود زنبوركخانه - در شمال خيابان مولوى و نظاير اينها . تعدادى از خانههاى زيرزمينى تهران نيز روزگارى در اين محلها قرار داشته است . « 1 »
حد و مرز تهران با برج و بارو
بارى ، سرانجام تهران داراى برج و بارو شد . حدومرز تهران با برج و باروى شاه تهماسبى بر طبق نقشهاى كه از تهران آن زمان موجود است ، برحسب خيابانهاى كنونى به ترتيب زير بوده است :
1 - حد شمالى ، خيابان اميركبير ( چراغ گاز ، چراغ برق ) . ميدان سپه و خيابان سپه سابق .
2 - حد جنوبى ، خيابان مولوى كنونى .
3 - حد غربى ، با اندكى انحراف خيابان شاپور سابق .
4 - حد شرقى ، خيابان رى فعلى « 2 »
چهار دروازهء تهران
چهار دروازهء تهران كه در چهار سوى شهر قرار داشت و در زمان صفويه احداث شد ، عبارتند از :
1 - دروازه حضرت عبد العظيم يا دروازه اصفهان ، كه در شمال خيابان مولوى و در ابتداى بازار دروازه يا بازار حضرتى قرار داشت .
2 - دروازه دولاب ، در مدخل بازارچه نايب السلطنه ، در خيابان رى فعلى .
3 - دروازه شميران ، در مدخل خيابان پامنار .
4 - دروازه قزوين ، در مدخل بازارچه قوام الدوله در ميدان شاپور سابق . « 3 »
در نقشهء دارالخلافهء تهران قديم ترسيم سال 1275 ( ه ق ) به جاى چهار دروازه ، شش دروازه ديده مىشود . يعنى غير از چهار دروازه ياد شده ، دو دروازهء ديگر ، يكى در شمال و يكى در جنوب قرار دارد كه در نقشه مشخص است . اين دو دروازه بعد از دورهء صفوى ساخته شد .
هامش
( 1 ) - همان ، ص 133 و شرح زندگانى من ، عبد اللّه مستوفى ، ج 1 ص 2 .
( 2 ) . همان ، ص 128 .
( 3 ) . همان ، ص 123 - 128 .