مقالت هشتم [ در ذكر مساجد و مزارات و مدارس ]
در ذكر مساجد جمعهء شهر يزد و اندرون و برون و مزارات و مدارس و بانيان و تاريخ بناى هريك بدان كه مسجد جمعه در شهر و بيرون يازده است
[ ذكر مساجد يزد ]
مسجد جمعهء قديم و جديد
اول مسجد قديم و جديد كه متصل به يكديگر است در داخل يزد .
و بدان كه مسجد قديم را عتيق خوانند و بانى او علاء الدوله گرشاسب بن على بن فرامرز بن علاء الدوله كالنجار بوده و سه درگاه به روى نهاده : يكى برابر صفهء مقصوره ، و يكى برابر « بازار كلاهدوزان » قديم ، و يكى به طرف مدرسهء كماليه .
و دختران جماعتخانه ساختند و ذكر او از پيش گفته شده .
و درين مسجد غرفههاست : يكى مشهور به غرفهء امير شمس الدين ، و يكى به غرفهء ابو العلائى .
و در آستانه كه در مقابل صفهء بزرگ است كتبخانهء نيكو با درهاى عالى ساز كرده .
و در اربع و عشرين و سبعمائه مرتضى اعظم سعيد ركن الدين محمد بن نظام قاضى در قبلى اين مسجد قطعهاى زمين بخريد و طرح مسجد نو بينداخت و صفّه و گنبد و مقصورهها و غرفهها [ 134 ] بنا كرد و اساس آن به سنگ و آجر و گچ بنهاد .