خراج - جزيه - زكات - غنيمت - فئ - عشور . « 1 »
امويان بر اندازهء اموالى كه بعناوين فوق در عصر خلفاء راشدين گرفته شدى افزودند ، و براى نظارت و ادارهء ماليه گيرى ، نظام دقيقى را وضع كردند ، و حتى عبد الملك بن مروان ، براى تحقيق اعمال كارداران مالئ معزول ، موسسههايى را بنام دار الاستخراج وضع نمود كه در هنگام برطرفى از اشغال مالى ، به تفتيش و تحقيق اعمال ايشان مىپرداختند . « 2 »
اما عباسيان بدفع مظالم و تعمير بلاد و حمايت كشاورزان پرداختند ، و دست عمال ستمگار را از گريبان رعايا كشيدند ، و منصور خليفه عباسى بسا از كارداران خود را سرزنش و مصادره كرد ، و آنچه از مردم به ستم و ظلم گرفته بودند ، ازيشان بستد و در بيت المال خاص بنام بيت مال مظالم داخل نمود . « 3 »
تا جاييكه معلومست در اوائل عصر عباسى يعنى آغاز قرن دوم هجرى ، خراج و ماليات زمينى بسه قسم گرفته شدى :
1 / محاسبه يا مساحه : كه از روى مقدار مساحت زمين مزروع نقدا يا جنسا يا هر دو گرفته مىشد ، كه اكنون « جريبى » گوييم .
2 / مقاسمه : كه از مقدار محصولات و توليدات زمين اخذ شدى .
3 / مقاطعه : كه دربارهء ماليهء زمين بين حكومت و متصرف اراضى موافقتى مىشد ، و مقاطع يعنى صاحب اقطاع ، همان مبلغ را مىپرداخت ، و در اراضى تصرف مالكانه ميكرد . « 4 »
در اواسط عصر عباسى كار مساحهء زمينهاى خراسان آغاز شده و از روى محاسبه تعيين ماليهء آن مىشد ، چنانچه در عهد المهدى بسال 165 ه 781 م حنان بن نعمان سعدى كه از ديه شوان بود ، به حكم فضل بن سليمان كار مساحت كردن زمينهاى
هامش
( 1 ) - النظم الاسلاميه 265 ببعد
( 2 ) - همين كتاب 270
( 3 ) - تاريخ تمدن اسلامى 2 / 76 به حوالت ابن اثير
( 4 ) - تاريخ الاسلام السياسى 2 / 223