يكى دو كيلومتر بجانب شمال ميپيچد و از مجاورت باغ معروف دلگشا گذشته به قريهء سعديّه ميرسد كه آرامگاه سعدى در آنجا واقع است . بناى كنونى آرامگاه سعدى كه اقتباساتى از كاخ چهلستون اصفهان و ابنيهء قديم ديگر توام با معمارى جديد در آن هويدا است ( ش 107 ) .
ايوانى با ستونهاى چهارضلعى بلند كه درون آنها بتون مسلّح و روكارى آنها سنگ است با تزيينات كاشيكارى در جلو بقعه واقع گشته گنبد كاشى فيروزهفام برفراز بقعه جلوهء مخصوصى دارد . درون بقعه هم بدنههاى كاشيكارى مشتمل بر كتيبههاى حاوى منتخباتى از گلستان و بوستان و لوحهاى كه تاريخچهء ساختمان را معلوم ميسازد زينتبخش ديوارها است ( ش 108 ) . بناى قبلى آرامگاه از دوران كريمخان زند و شامل دو اطاق بزرگ در دو طرف و ايوان و پلّه و طاقنما و غرفات كوچك در وسط بود و در يك اطاق مقبرهء سعدى و در اطاق ديگر قبر مرحوم شوريده فصيح الملك شاعر معروف شيرازى در قرن اخير قرار داشت . تعميرات و اصلاحاتى هم بوسيلهء مرحوم فتحعليخان صاحب ديوان و مرحوم حبيب اللّه خان قوام الملك در آن انجام گرفته بود و طبعا براى احداث بناى كنونى ساختمان قديمى را منهدم ساختند . اينك قطعاتى هم از سنگ قبر بسيار قديمى و كتيبهء سنگى بنائى قديمتر از دوران كريمخان كه ضمن خاكبردارىها در محوّطهء آرامگاه كشف گرديده است درون آرامگاه سعدى محفوظ مىباشد . محلّ قبر مرحوم شوريده نيز بوسيلهء ايوانى متّصل به آرامگاه سعدى بوده مجموعا به صورت بديعى درآمده است ( ش 109 ) آب قنات مخصوص سعدى درون آبنماى موسوم به حوض ماهى در زيرزمين جريان دارد و بوسيلهء پلّكانهائى به آن ميرسند و ابنيهء تابعه جهت توقّف و استراحت بازديدكنندگان و سكونت سرايدار در جانب غربى محوّطه ايجاد شده است .
بر بالاى كوهستان نزديك قريهء سعديّه آثار قلعهء قديمى بنام فهندژ كه دو چاه عميق مربّع در آنست وجود دارد و منسوب به دوران هخامنشى و ساسانى و اتابكان فارس ( سلغريان ) مىباشد .
اقليم پارس ( فارسى ) — صفحة 56
مساهمون: محمد تقى مصطفوى
ص٥٦