حقيقتا و معنا حكومت وقت خادمى بود براى طبقهء نوكرباب . حتى قربانى در خانهها را از يك تا ده پانزده مىفرستادند و شيرينى شب عيد را از يك من الى بيست من حواله به دكان آقا محمد ابراهيم قناد يزدى كه اواخر به حاجى محمد ابراهيم معروف شد ، ورشكسته با محمد باقر برادرش ، به قوچان آمد در پرتو رمضان خان نايب الحكومه جلوه مىداد و روزبهروز ترقى كرد كه امروزه ابراهيم زادهها به حمد اللّه صاحب املاك و مستغلات و كاروانسرا و همه چيز هستند . « 1 »
در زمان حكومت شجاع الدولهها شبها وقتى كه به نيمه مىرسيد رفت و آمد ممنوع مىشد و اوقات به اصطلاح « بگير و ببند » شروع مىگرديد . در اين وقت شب گزمهها « 2 » به حركت مىافتادند و كسانى كه در اين وقت شب اسم شب را نمىدانستند به وسيلهء شبگردها تا صبح توقيف مىشدند و صبح پس از تحقيق از آنان در صورتى كه مظنون واقع نمىشدند آزاد مىگرديدند .
« از جمله تشريفات و رسومى كه در موقع حركت بانوان سركار شجاع الدوله در معابر عمومى معمول بوده فراشها سواره يا پياده جلو كالسكه فرياد مىزدند « دورشو ، كور شو ، كه مبادا نامحرمان بانوان سركار را ببينند . . . »
از ديگر رسوم آن زمان موزيك زدن در موقع حركت كردن حاكم و يا در ايام تشريفات و اعياد رسمى بوده است . موزيكچيهاى معروف زمان محمد ناصر خان شجاع الدوله عبارت بودهاند از : 1 . محمد اسماعيل چالاكى ، 2 . عبد الحسين ، 3 . حاج محمد ، 4 . حسن كربلايى رجب ، 5 . نايب محمد حسن خان قرهنى زن و 6 . يد اللّه موزيكچى .
محمد ناصر خان پس از ده سال حكومت ، در ماه ذيحجهء سال 1320 ق . در شهر قوچان درگذشت و جنازهاش را به مشهد انتقال داده و در دار التوحيد حرم حضرت رضا عليه السلام ، جنب مقبرهء پدرش دفن كردند . وى فرزندى نداشته است .
هامش
( 1 ) . از يادداشتهاى مرحوم مدير الديوان افشار ، ص 16 - 113 .
( 2 ) . گزمه به فتح گاف و ميم كلمهاى تركى و به معنى شبگرد است ، فرهنگ عميد .