سخن در اين ميدان رها كنند ، جز بطريق تأويل سخن نرانند ؛ و ندانند . و بعضى خود جز گفتن « لا يعلم
تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ »
« 244 » نتوانند . و در اين محلّ ، تأويلى كه شمولى دارد ، و موحّدان متألّه گفتهاند ، اين است كه : در اين عبارت « تنزّلات حق » است به احوال خلق ، از غايت لطف ؛ تا بنده به آن مجذوب گردد ؛ و از آن طريق عارف شود . و اين تنزّل و تلطّف استقبال استعدادات است . « و
اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبادِهِ
» « 245 » .
فوصف نفسه لنا بنا : فإذا شهدناه شهدنا نفوسنا ، و إذا شهدنا شهد نفسه .
فاعل « وصف » ضميرى است عايد به حق تعالى . و مفعول « شهدنا » كه صيغهء واحد ماضى است ؛ هم ضميرى است عايد به حق و « شهدناه » ى اوّل ، صيغهء نفس متكلّم با غير است از ماضى ؛ و همچنين « شهدنا » ى دوم .
يعنى : پس از آنكه محقّق گشت كه : ما موصوفيم به صفات حق - عزّ شأنه - حق تعالى وصف فرمود نفس خود را - يعنى : ذات خود را - از براى ما ، به صفتهاى ما . كه تا چون مشاهدهء حق كنيم ، خود را مشاهده كرده باشيم . و چون حق تعالى ما را مشاهده فرمايد ، خود را مشاهده كرده باشد . از بهر آنكه : هم ما آيينهء حقايم و هم حق آيينهء ما است كه :
« المؤمن مرآة المؤمن »
. پس اگر ما او را نگريم خود را ببينيم ؛ و اگر او ما را بيند خود را ديده باشد ؛ كه - نظركننده در آينه خود را بيند نه آيينه . چنان كه حسين منصور - قدّس سرّه - در اين معنى گويد :
فاذا أبصرتنى أبصرته * و إذا أبصرته أبصرتنا
هامش
( 244 ) - ق ( س 3 - 7 ) لا يعلم - در قرآن چنين است : و ما يعلم . . .
( 245 ) - ق ( س 42 - 19 ) و اللّه - در قرآن چنين است : اللّه .