به خواهش حسن بيك خاكى تذكرهء بتخانه را تأليف كرده است « 1 » از صفحهء 459 تا 549 در جلد دوم اختصاص باشعار عطّار دارد كه 18 ورق و 36 صفحه باشد و هر صفحهاى داراى 21 سطر در متن و 22 سطر در حاشيه مىباشد در اول قسمت مربوط بعطّار با جوهر سرخ نوشتهاند « انتخاب ديوان شيخ فريد الدين عطّار » و بعد چند بيت از قصيدهء « سبحان خالقى كه صفاتش ز كبريا » آمده است .
قصايد و غزليات بحسب حروف قوافى مرتب است و در متن و حاشيه نوشته شده است . كاتب نسخه بسيار كم دقت و بىاحتياط بوده است و در نتيجه نسخهاى كه پاكيزه و بىعيب و خوب به نظر مىرسد مشحون از اغلاط فراوان است . در اين 36 صفحه مجموعا 268 قصيده و غزل و رباعى ذكر شده كه چون نظر بر انتخاب بوده است از يك غزل چهار يا سه و يا دو و گاهى فقط يك بيت را آوردهاند .
نگارنده به اين نكته برخورد كه از اشعار عطّار آنچه در اين نسخه گرد آوردهاند با آنچه در نسخهء « مم » آمده است يكى است و كاملا مطابقت دارد « 2 » ، با
هامش
( 1 ) - صاحب تذكرهء ميخانه كه از معاصرين مولانا محمد صوفى مازندرانى مىباشد و با وى در اجمير ملاقات كرده و علاوه بر همزمانى با او همزبانى كرده است چنين مىنويسد :
« اكثر سخنان او شورانگيز و اغلب اشعار او دلاويز است مولدش از آمل مازندرانست . در بهار جوانى بشيراز آمد . پانزده سال در مكهء معظمه زادها اللّه شرفا توطن نمود و بعد به هند رفت و گجرات را وطن خود قرار داد و گاهى بعزم گشت به اطراف و اكناف آن شهر مىرفت ، از جمله براى زيارت حضرت قطب المحققين خواجه معين الدين سفرى به اجمير رفت هيچيك از اعيان دولت را به طبيعت خود نديد كم مىگفت و كم مىشنيد و چون خواهش بزرگان نسبت به خود بسيار ديد در اجمير نماند و در سال 1024 به گجرات عود نمود . از عزيزى كه با آن نادرهء جهان كمال يكجهتى داشت روزى به تقريبى شنيدم كه از زبان او نقل مىكرد كه مولانا فرموده كه هر كسى ميل دارد كه شعر فهمى مرا امتحان نمايد منتخب مرا ملاحظه نمايد كه چون انتخابى بر اشعار قدما زده و شصت هزار بيت على حده نموده و آن را بتخانه نام كردهام . وفات محمد صوفى در سال 1035 واقع شده و مادهء تاريخ او را « مجردانه يكى شد به حق محمد صوفى 1035 » يافتهاند . ( اقتباس از تذكرهء ميخانه باهتمام احمد گلچين معانى ص 416 )
( 2 ) - چنين استنباط مىشود كه يكى از تدوينكنندگان اين دو كتاب از ديگرى نقل كرده يا هر دو از روى نسخهء گردآورندهء ثالثى استخراج كردهاند .