خلق وى باشد ، بنده را اختيارى در آن نباشد .
و جوابش آن است كه قضا و قدر به چند معنى وارد شده است :
يكى به معنى خلق ، كما فى قوله تعالى :
« فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ »
« 1 » اى فخلقهنّ . و قوله تعالى :
« وَ قَدَّرَ فِيها أَقْواتَها »
« 2 » اى خلقها . و اين معنى در جميع حوادث نتواند بود . چه به دليل ثابت شده كه افعال عباد به خلق خداى تعالى نيست .
دوّم به معنى ايجاب و الزام ، كما فى قوله تعالى :
« وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ »
« 3 » اى وجب .
« قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ »
« 4 » اى ألزمنا . و اين معنى نيز عام نتواند بود ، بلكه مخصوص واجبات است و بس .
سوّم بمعنى اعلام و تبيين ، كقوله تعالى :
« وَ قَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ »
« 5 » . و قوله تعالى :
« إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ »
« 6 » اى أعلمنا بذلك و كتبنا فى اللوح المحفوظ . و به اين معنى صحيح است در جميع حوادث . و حاصل اين معنى علم واجب تعالى است به جميع موجودات كليّه و جزئيّه ، چنان كه مذهب حكماست در قضا و قدر . چه قضا در نزد حكما ، عبارت است از علم اجمالى كلّى . و قدر عبارت است از علم تفصيلى جزئى .
و بنابراين اشكال از طريق علم وارد آيد . چه هرگاه علم واجب تعالى متعلّق باشد به افعال عباد ، پس خلاف آن واقع نتواند شد . پس اگر از كافر كفر دانسته ، و از عاصى عصيان ، و حال اينكه علمش ازلى است ، خلاف كفر و عصيان موجود نتواند شد ، و الّا جهل لازم آيد . و چون ايمان و اطاعت موجود نتواند شد ، مقدور نيز نتواند بود . و مجبور به عصيان و كفر خواهند بود .
هامش
( 1 ) . سوره فصلت 41 / 12
( 2 ) . سوره فصلت 41 / 10
( 3 ) . سوره اسراء 17 / 23
( 4 ) . سوره واقعه 56 / 60
( 5 ) . سوره اسراء 17 / 4
( 6 ) . سوره نمل 27 / 57