به اعتبار اينكه مدلول ، لازم مفاد جمله است ، بر آن دلالت مىكند . 1
فحوا در كلمات با اضافه به خطاب ( فحوى الخطاب ) در مقابل دليل الخطاب ( - - ) دليل خطاب ) و لحن الخطاب ( - - ) لحن خطاب ) نيز به كار رفته است .
مراد از فحواى خطاب - كه از آن به مفهوم موافق نيز تعبير مىشود - مفهومى است كه به اولويت از لفظ استفاده مىشود ؛ هرچند لفظ با دلالت مطابقى بر آن دلالت ندارد ، مانند حرمت كتك زدن والدين كه از حرمت گفتن « افّ » به آنان به اولويت استفاده مىشود ؛ زيرا نهى از افّ گفتن فرزند به پدر و مادر - با آنكه افّ كمترين حدّ بىاحترامى است - به طريق اولى بر نهى از كتك زدن آنان دلالت دارد 2 ( - - ) مفهوم ) . از احكام مرتبط با آن در بابهاى مختلف از قبيل صلات ، طلاق ، وكالت و قضاوت سخن گفتهاند .
فحواى كلام همچون منطوق آن در مقام فهم مقصود گوينده ، نزد عقلا مورد اتكا و استناد و داراى آثار است . شارع مقدس نيز عقلا را ردّ نكرده است .
در ذيل به نمونههايى از آن اشاره مىشود .
1 . تصرف در مال ديگرى بدون رضايت او حرام است . رضايت از اذن مالك به دست مىآيد ؛ خواه اذن ، مفاد صريح كلام او باشد يا از مفهوم سخنش فهميده شود . 3
2 . اگر كسى به فرزند بودن نوزادى اقرار كند ، پس از آن نمىتواند فرزندى او را انكار نمايد ؛ خواه اقرارش صريح باشد يا از مفهوم كلامش فهميده شود ، مانند آنكه كسى در مقام تبريك به او بگويد : خداوند اين فرزند را برايت مبارك گرداند و او در پاسخ بگويد آمين يا ان شاء اللَّه . 4
3 . وكيل حق ندارد ديگرى را براى مورد وكالتش وكيل بگيرد ؛ بلكه خود بايد به كار مورد وكالت اقدام كند ، مگر در صورت اذن صريح يا فحوايى به داشتن چنين حقى . اذن فحوايى مانند آنكه مورد وكالت به قدرى گسترده و زياد باشد كه عادتاً از عهدهء يك نفر بر نمىآيد و يا وكيل شأنش برتر از انجام دادن مورد وكالت باشد . 5
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 661
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٦٦١