آقا على در تعليقات الشواهد الربوبية خلاصه نظر ابتكارى خود را در باب معاد جسمانى آورده است . « 1 » سبيل الرشاد از زمان نگارش تا امروز مورد عنايت دوستداران فلسفه اسلامى بوده است و بسيارى از فلاسفه پس از آقا على ، رأى خاص وى را در مسأله معاد جسمانى پذيرفتهاند . استاد سيد جلال الدين آشتيانى معتقد است كه « اغلب اساتيد ما تمايل به طريقه آقا على حكيم داشتند . » « 2 »
نخستين فيلسوفى كه در اين مسأله بر مبناى نظر آقا على سلوك كرده ، مرحوم آيت الله شيخ محمد حسين غروى اصفهانى ( متوفى 1361 ه . ق ) حكيم ، اصولى و فقيه بزرگ معاصر و صاحب منظومه تحفة الحكيم است . وى در « رسالة فى اثبات المعاد الجسمانى » بىآنكه به نام آقا على اشاره كند ، كاملا بر مبانى حكيم مؤسس معاد جسمانى را اثبات كرده است . « 3 » مرحوم غروى اصفهانى ( مشهور به كمپانى ) با يك واسطه شاگرد آقا على است ، زيرا استاد وى شهيد ميرزا محمد باقر اصطهباناتى شاگرد طراز اول حكيم طهرانى است .
مرحوم آيت الله ميرزا ابو الحسن رفيعى قزوينى ( متوفى 1395 ه . ق ) حكيم و فقيه معاصر نيز رأى آقا على را در معاد جسمانى پذيرفته « بر مشكلات رسالهء سبيل الرشاد حواشى نوشتهاند . » « 4 » متأسفانه عليرغم تفحص فراوان به جز يكى از اين حواشى ارزشمند را نيافتيم . اين حاشيه را در جاى خود در ذيل رساله سبيل الرشاد نقل كرديم . آنچنانكه گذشت حواشى توضيحى محمد على كرمانشاهى از شاگردان آقا على را نيز براى مزيد فايده در پاورقى رساله آوردهايم .
از ميان معاصرين استاد سيد جلال الدين آشتيانى در شرح برزاد المسافر ( معاد
هامش
( 1 ) . تعليقات الشواهد الربوبية ، تعليقهء شمارهء 18 .
( 2 ) . شرح برزاد المسافر ملا صدرا ، معاد جسمانى ، ص 184 و 185 ، حاشية .
( 3 ) . شيخ محمد حسين غروى اصفهانى ، رسالة فى اثبات المعاد الجسمانى ، كتاب رسائل اربعة عشر ، تصحيح رضا استادى .
( 4 ) . استاد سيد جلال الدين آشتيانى شاگرد مرحوم رفيعى در كتاب شرح برزاد المسافر ملا صدرا ، معاد جسمانى ص 302 نوشته است : « استاد ميرزا ابو الحسن قزوينى قدس الله روحه فى النشأت العقلية و المثاليه بر مشكلات رسالهء سبيل الرشاد حواشى نوشتهاند . » در مجموعهء رسائل و مقالات فلسفى علامه رفيعى قزوينى ( با مقدمه و تصحيح غلامحسين رضانژاد ، تهران 1367 ) اين حواشى به چشم نمىخورد . تنها حاشيهء مرحوم رفيعى را از كتاب شرح بر زاد المسافر ملا صدرا ص 302 و 303 نقل كردهايم .