بر پيامبر نازل گرديده سورهء حمد است . وچند آية از سورهء علق يا سورهء مدّثّر در آغاز ، عنوان سوره نداشته وبا نزول بقيهء آيههاى سوره اين عنوان را يافته است . لذا اشكالى ندارد كه بگوييم اولين سوره ، سورهء حمد است وبه نام فاتحة الكتاب خوانده مىشود . وجوب خوانده شدن اين سوره در نماز اهميت آن را مىرساند ، به طورى كه آن را سزاوار عدل وهمتاى قرآن شدن ، مىكند .
« وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ
« 1 » ؛ وبه راستى ما به تو سورهء حمد وقرآن عظيم را داديم » .
سورهاى كه به نام « سبعا من المثاني » خوانده مىشود بنا بر نقلي سورهء حمد است كه مشتمل بر هفت آية است . از اين جهت « مثاني » گفته مىشود كه به سبب كوتاهى قابل تكرار است بهويژه سورهء حمد كه روزانه در نماز تكرار مىشود . پس اگر ترتيب نزول سورهها را از نظر ابتداى سورهها در نظر بگيريم ، اولين سوره ، علق وپنجمين سوره ، حمد است . چنانكه در ترتيب نزول سورهها آوردهايم واگر سورهء كامل را ملاك بدانيم ، اولين سورهء كامل سورهء حمد است .
آخرين آية وسوره
در روايات منقول از أهل بيت عليهم السّلام آمده است كه آخرين سوره ، سورهء نصر است .
در اين سوره به ظاهر بشارت به پيروزى مطلق شريعت داده شده كه پايههاى آن استوار ومستحكم گشته است وگروه گروه مردم آن را پذيرفتهاند :
« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ ، وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً ، فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً »
« 2 » . با نزول اين سوره ، صحابه خرسند شدند . زيرا پيروزى مطلق اسلام بر كفر وتثبيت واستحكام پايههاى دين را بشارت مىداد . ولى عباس عموى پيامبر از نزول اين سوره سخت غمناك گرديد وگريان شد . پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به أو فرمود :
« اى عم چرا گريانى ؟ » گفت : « به گمانم از پايان كار تو خبر مىدهد » . پيامبر صلّى اللّه عليه وآله فرمود : « همان گونه است كه گمان بردهاى » . پيامبر پس از آن دو سال بيشتر زيست نكرد « 3 » .
هامش
( 1 ) حجر 15 : 87 .
( 2 ) نصر 110 : 3 - 1 .
( 3 ) تفسير طبرسى ؛ ج 10 ، ص 554 .