صدمه و آسيبى كه موجب نقص عضو كسى شود ؛ و بنابر مسايل فقهى و احكام شرعى موبدان ، تاوان يك تنافور گناه برابر است با سيصد استير كه در زمان ساسانيان ثروتى كلان محسوب مىشده است . هرگاه شخص گناهكار تاوان و جريمه را نمىپرداخت و حد تازيانه دربارهاش به دليل گريز اجرا نمىشد ، به حكم شرع مرگ ارزان بود .
براى توضيحات بيشتر دربارهء گناه تناپوهل و ديگر گناهان و احكام هريك در دين زرتشتى ر . ك : مقالهء « درجات گناه ، تاوان و پتت در دين زرتشتى ، از نگارنده ، هفت آسمان ، ش 28 ، ص 187 به بعد .
شرح
( 28 ) . ر . ك : ستيز و سازش ، ترجمهء نادر ميرسعيدى ، ص 174 ؛ و ص 111 - 112 .
( 29 ) . ر . ك : همان ، ص 105 و 173 .
( 30 ) . برخى از محققين و دانشمندان به مراحل تغيير دين در ميان ايرانيان بدون ذكر معيارهاى زمان شناسانه و آمارى اشاره كردهاند . براى نمونه نگاه كنيد به :, " tpygE fo noisrevnoC ehT " , sudipaL ; 503 . p , l . loV , malsI fo erutneV ehT , nosgdoH a drawoT " , noiztveL ; 67 - 37 . pp , " snoisrevnoC dna snoitucesreP " , veL ; 162 - 062 . pp . 81 - 61 . pp , " noitazimalsI fo ydutS evitarapmoC( 31 ) . ر . ك : ستيز و سازش ، همان ، ص 131 - 133 .
( 32 ) . در اينباره نگاه كنيد به : تاريخ ايران ، اشپولر ، ص 340 - 342 .
( 33 ) . نگاه كنيد به : مقدمهء ابن خلدون ، ترجمهء محمد پروين گنابادى ، ص 281 - 284 .
( 34 ) . نگاه كنيد به :- 532 , 032 . pp , l . loV , malsI fo erutneV ehT , nosgdoH ; 5 - 4 . pp , msinademmahoM , bbiG ; 17 - 07 . PP , sbarA , siweL ; 75 , 74 - 64 . pp , yrotsiH , inaruoH ; 803 , 632لازم به ذكر است كه پيشرفت مؤسسات دينى در جامعهء ايران طى دو مرحله صورت گرفت . طى مرحله نخست كه از سدهء هشتم ميلادى / دوم ه ق تا سدهء دهم ميلادى / چهارم ه ق به طول انجاميد ، مؤسسات اسلامى در شهرهايى چون اردبيل ، اصفهان ، شيراز ، نيشابور ، زرنگ در سيستان و بخارا در ماوراء النهر تأسيس شدند ، كه ظهور اين مراكز با زوال مؤسسات زرتشتى در شهرها همزمان بود . مساجد روستايى ، به خصوص مساجد جامع ، طى مرحلهء دوم ظهور مؤسسات از سدهء دهم ميلادى / چهارم ه ق تا سدهء سيزدهم ميلادى / هفتم ه ق تأسيس شدند . افزايش مراكز اسلامى در نواحى مختلف ، از ميان رفتن آتشكدهها و مدارس روحانيان زرتشتى را در آن نواحى تسريع بخشيد ( ر . ك : ستيز و سازش ، ص 134 ) .
( 35 ) . خانم مرى بويس در) 941 , 641 - 541 . pp , snairtsaoroZ , ecyoB (و ديگر صفحات ، اين نظر را كه اسلام در ميان ايرانيان در اصل با زور انتشار يافت ، تأييد كرده است . اما بعدها در) , 941 . pp , msinairtsaoroZ 251 (تا حدودى ديدگاههاى خود را تعديل كرده است .
( 36 ) . ر . ك : ستيز و سازش ، ص 89 ؛ دربارهء علل مختلف تغيير دين ايرانيان ر . ك : ص 201 ، همان ، يادداشتهاى 3 - 6 كه در آن منابع مختلفى معرفى شده است .
( 37 ) . ر . ك : تاريخ ايران ، اشپولر ، ص 338 - 339 .
( 38 ) . ر . ك : ستيز و سازش ، ص 63 - 64 .
( 39 ) . در سدههاى نخستين اسلامى ، دانشمندان مسلمان در تلاش براى گنجاندن زرتشتيان در گروه اهل ذمه احاديث فراوانى فراهم آوردند كه در اصالت و صحت انتساب بسيارى از آنها و نيز سلسله روات آن مورد ترديد