امّا اينكه نتيجه كاذب است به لحاظ اين است كه موضوع در نتيجه يعنى كلمهء خمسة در الخمسة زوج دو ملاحظه ندارد بلكه تنها به لحاظ تركيبى و خمسة بما هو خمسة مدّنظر قرار مىگيرد بدليل اينكه : بطور كلّى حكم بر هر عددى كه آن عدد فقط زوج است ( مثل عشره ) يا فقط فرد است ( مثل خمسة ) در صورتى صحيح و صادق است كه مركب بما هو مركب ملاحظه شود و به اين ملاحظه خمسة زوج نيست بلكه فرد است و اگر بخواهيم بهحسب تحليل و تفصيل ملاحظه كنيم ناچاريم به هردو حكم كنيم يعنى يا بگوئيم خمسة هم زوج است و هم فرد ، ثمانيه زوج و زوج است ، ستّه فرد و فرد است و چون در نتيجه گفتيم : الخمسة زوج و تنها زوجيّت بر آن بار شد ، اين كاشف از اينست كه حكم به ملاحظه خمسة بما هو خمسة است و به اين اعتبار خمسة زوج نيست بلكه فرد است ، لذا نتيجه كاذب است .
خلاصه اينكه در صغرى و كبرى همين خمسه ، به ملاحظه تجزيه و تحليل به 2 و 3 موضوع واقع شده و لذا حكم در آن دو صادق بود ولى در نتيجه همين خمسه به ملاحظهء تركيب يعنى بما هي خمسة موضوع واقع شده و لذا نتيجه كاذب است . حال اگر بر شخص قايس يا بر مخاطب ، مطلب مشتبه شد و آنچه را كه در واقع مفصل است مركب كرد و حكم را براى مركب ثابت كرد البتّه دچار مغالطه شده و محاسبهاش غلط از آب درمىآيد .
امّا قسم دوّم : آنجا كه موضوع مفرد است ولى محمول داراى دو يا چند جزء است ؛ كه اگر هر جزئى تنها و بهطور مستقل بر موضوع حمل شود قضيه درست است ولى اگر مجموع مركب بما هو مجموع ، حمل شود كلام كاذب مىشود .
في المثل : آقاى زيد شاعر است ولى در شعر و شاعرى چندان مهارتى كسب نكرده ، متقابلا همين زيد در خياطى هم ماهر است ، مىگوييم : زيد شاعر ماهر در اينجا شخص گمان مىكند كه مجموع مركب از شاعر و ماهر كه صفت و موصوف هستند بر زيد حمل شده و معنايش اينست كه زيد شاعرى است كه در شعر مهارت دارد درحالى كه برحسب فرض بحث ما چنين نيست يعنى در كار ديگر ماهر است نه در شعر و شاعرى . امّا اگر آن دو را از يكديگر جدا كنيم و بگوئيم : زيد شاعر است بدون تقييد به مهارت ، صادق است يا بگوئيم ؛ زيد ماهر است بدون تقييد به شعر و شاعرى ، باز هم صادق است . ولى اگر امر بر كسى مشتبه شود و مفصل را مركب كند البتّه محاسبهاش
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 511
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥١١