به فرمودهء قرآن كريم :
قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ
« 1 »
يا معلّم مىگويد : دور باطل است ، تسلسل باطل است و . . .
متعلّم مىپرسد : به چه دليل فلان سخن مستلزم دور است ؟ و بر فرض استلزام ، به چه دليل دور باطل است ؟ . . .
و امّا مسلمات خاصه : قضايايى هستند كه خصم و طرف بحث انسان به تنهايى قبول دارد و ما از او اعتراف گرفته سپس عليه او احتجاج مىكنيم . همانند مباحثهء امام رضا عليه السّلام با عالم مسيحى ، و شهيد هاشمىنژاد با آن فرد منافق . مثلا ماركسيستها مىگويند : هرچيزى در درون خود ضدّ خود را مىپروراند ؛ و اين اصل تضاد درونى و قانون جهش را ، بر حركت جوامع منطبق كرده و مىگويند :
جامعههاى سرمايهدارى در درون خود ضدّ خود را كه حكومت پرولتاريا و طبقهء كارگرى باشد مىپرورانند .
ما مىگوئيم : اگر اصل تضاد ، قانونيت دارد پس بايد جوامع كمونيستى و حكومتهاى كارگرى هم دستخوش همين تحول باشند و در درون خود ضدّ خود را بپرورانند و شما ماركسيستها بدان ملتزم نيستيد .
كاربرد مسلمات در مجادله است . چند مثال از قرآن كريم :
ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ
( برهان ) « 2 »
وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ
( خطابه ) « 3 »
وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
( جدل ) « 4 »
هامش
( 1 ) . سورهء انبياء / 24 .
( 2 ) . سورهء نحل / 125 .
( 3 ) . سورهء نحل / 125 .
( 4 ) . سورهء نحل / 125 .