قياس اقترانى حملى و هرچه آنجا گفتيم اينجا هم مىگوييم و نيازى به تكرار و تفصيل نيست :
1 . در هردو اشكال اربعه وجود دارد و هردو قياس ، مؤلف و محقّق اشكال اربعه هستند .
2 . در شروط عامه و خاصهء انتاج ، از حيث كميت ( كليت و جزئيت ) و كيفيت مشترك هستند .
3 . در نتايج ، كه ضروب ممكنه دارد و ضروب عقيمه و ضروب منتجه و در هر شكلى چند ضرب منتج است و اينكه نتيجهء هر شكلى چه قضيهاى از محصورات اربع است ، نيز اشتراك دارند .
4 . در بداهت انتاج شكل اول و نظرى بودن انتاج اشكال بعدى كه نياز به برهان داشت ( براهين ، همان براهين عكس صغرى و كبرى ، برهان خلف ، طريقهء ردّ و برهان افتراض است ) مشترك هستند . قياس اقترانى حملى و شرطى در تمام اين جهات مشترك هستند و تنها كافى است كه به اشكال اربعه مراجعه و جاى قضاياى حمليه را به شرطيات متصله دهيم و همان اشكال ، ضروب ، نتايج و براهين را اعمال كنيم .
قوله : نعم تا اينجا در جهات مشترك بحث كرديم ولى بايد بدانيم كه يك بحث اختصاصى هم هست كه مخصوص شرطيهء متصله و قياس مؤلف از اين قضايا است كه در اقترانى حملى و شرطى مؤلف از منفصلات نيست و آن اينكه :
سابقا در باب تقسيمات قضيهء شرطيه خوانديم كه شرطيهء متصله دو قسم است :
1 . لزوميّه : در آن به اتصال دو نسبت به واسطهء علاقه ، حكم شده بود يعنى ميان دو طرف ، يك نوع ملازمه در كار بود و اجتماعشان تصادفى نبود .
2 . اتفاقيّه : در آن حكم به اتصال دو نسبت بدون علاقه و ارتباط واقعى بود . حال در باب قياس مورد بحث كه از دو شرطيهء متصله تشكيل مىشود سه صورت متصور است :
1 . هردو مقدمه ، متصلهء لزوميه باشند ؛
2 . هردو مقدمه ، متصلهء اتفاقيه باشند ؛
3 . يك مقدمه لزوميه و ديگرى اتفاقيه باشد .
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 112
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١١٢