جواب « من » محذوف و از مضمون كلام معلوم است يعنى هر كه به جبرئيل دشمن باشد به خدا دشمن است زيرا جبرئيل در اين كار تقصيرى ندارد او به اذن خدا وحى مىآورد . دشمنى جبرئيل نمىتواند عذر باشد ، زيرا اولا او به اذن خدا كار مىكند . ثانيا اين كتاب ، تورات را تصديق مىكند . نمىشود تورات حق و تصديق كنندهء آن ناحق باشد . ثالثا قرآن هدايت براى عموم است خواه جبرئيل آورده باشد يا ملك ديگر . رابعا بشارتى است براى مؤمنان ، هر كه در آن تدبر كند خواهد دانست كه لازم است بدان ايمان آورد .
نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ
مفيد آنست كه قلب تو ظرف قرآن و تصديق كننده آن است به نظر مىآيد « هدى » راجع به عموم باشد مثل
« هُدىً لِلنَّاسِ »
بقره / 185 .
98 -
مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ . . .
اين آيه يك قدم از آيهء قبلى بالاتر گذاشته و نيز جواب « من » را كه در آيهء قبلى گذشت روشن مىكند . يعنى نه تنها جبرئيل ، بلكه هر كه جبرئيل و ميكائيل و ملائكه و پيامبران خدا را دشمن دارد كافر است و خدا كافران را دشمن دارد آرى :
فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ
.
99 -
وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَ ما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ
.
اين آيه مفيد آنست كه قرآن در حق بودن به دليل احتياج ندارد ، آيات واضحى است ، هر كه تدبر كند خواهد فهميد ، اينكه گويند : جبرئيل را دشمن داريم لذا ايمان نمىآوريم عذر باطلى است ، قرآن خود مىگويد من حق هستم فقط فاسقان مرا انكار مىكنند .
100 -
أَ وَ كُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ
همزهء استفهام براى انكار و توبيخ است و آيه در مقام اخبار مىباشد يعنى :
اينها هر وقت پيمانى بستند گروهى آن را شكسته و اعتنايى به آن نكردند . ظاهرا