نجات و هلاكت ، و خوبى و بدى است ، و تمام اسباب را هم در دسترس او قرار داديم از اجزاء و اعضاء بدنى و قوى و حواس ظاهريه و باطنيه از سمع و بصر و شم و ذوق و لمس و حس مشترك و حافظه و عاقله و متخيله و غير اينها ، و براى تعيش و زندگانى او تمام اسباب را خلق كرديم كه :
ابر و باد و مه و خورشيد و فلك در كارند * تا تو نانى به كف آرى و بغفلت نخورى
همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار * شرط انصاف نباشد كه تو فرمان نبرى
در حديث قدسى است كه فرمود :
( خلقت الخلق لاجلك و خلقتك لاجلى ) .
قسم دوم ، هدايت تشريعى از ارسال رسل و انزال كتب و جعل احكام و نصب هداة دين از ائمه طاهرين و علماء عاملين و ارشاد مرشدين و ابلاغ مبلغين و غير اينها .
قسم سوم : تأييدات و توفيقات و الهامات خاصه نسبت به كسانى كه سلوك طريق كنند و نصرت آنها و دفع مضار و دشمن ، و غلبه بر آنها و ساير تأييدات لذا ميفرمايد :
إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ
لكن انسان دو دسته شدند .
إِمَّا شاكِراً
كه در طرف اقليت هستند كه ميفرمايد :
وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ
سبأ آيه 12 . و سه قسم شكر داريم شكر قلبى كه بداند جميع اين نعم و تفضلات از جانب حق است بدون استحقاق شيئى از آنها و قدردان آنها باشد ، و شكر عملى كه هر نعمتى را به مصرف آنچه منظور الهى باشد صرف كند و بر خلاف آن به مصرف نرساند ، و شكر لسانى الحمد للَّه شكر اللَّه بالاخص در حال سجده بلكه در جميع حالات . و يكى از فوائد بزرگ شكر زيادتى نعمت است كه ميفرمايد :
وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ
ابراهيم آيه 7 .
وَ إِمَّا كَفُوراً
كفران نعمت هم سه قسم است . يك قسم اينكه مستند به خدا نداند و مستند باسباب بداند و خود را مستحق آنها بداند و قدردان نباشد ، و يك قسم صرف معاصى و قبايح و اعمال زشت كند . و يك قسم آنكه در مقابل آن هيچگونه عباداتى