انسان غير آدم است كه از نطفه خلق نشده و غير از حواء و غير از عيسى كه امشاج نبوده كه ميفرمايد :
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ
آل عمران آيه 52 .
إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ
بمعنى اختلاط و امتزاج است نطفه مرد جنبهء فاعليت دارد و از زن جنبهء قابليت گفتند : اگر نطفه مرد غالب شد پسر مىشود و اگر زن غالب شد دختر مىشود .
نَبْتَلِيهِ
كه انسان در دنيا بايد امتحان و اختبار و آزمايش شود تا خوب و بد مطيع و عاصى مؤمن و كافر هر يك مشهود و معلوم گردد چنانچه ميفرمايد :
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ
عنكبوت آيه 1 و 2 .
فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
ذكر اين دو صفت براى مثال است و الا جميع قواى نفسانيه ظاهريه و باطنيه اسباب آزمايش است ، و بواسطهء اين دو قوه اكثر آزمايش ميشوند سميع آيا نداى حق را ميشنود استماع فرمايشات خدا و رسول و ائمه و علما و هاديان طريق را مىكند و اثر بر آن بار مىكند و ايمان ميآورد و در تحت اطاعت حق ميرود يا آنكه بر خلاف آن رفتار مىكند ، و همچنين بصير معجزات را درك مىكند حال پيشينيان را مشاهده مىكند و منافع ايمان و عبادت و مضار كفر و معصيت را برخوردارى مىكند يا قبول يا رد مىكند و اگر معناى سميع و بصير اين باشد كه سميع به زبان ما حرف شنو در تحت فرمان ميرود و بصير حقايق را بدست ميآورد و پى جويى مىكند . بالجمله انسان تمام اسباب هدايت و ضلالت و اطاعت و معصيت براى او فراهم است . گروهى اين گروهى آن پسندند . چنانچه ميفرمايد :
[ سوره الإنسان ( 76 ) : آيه 3 ]
إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً ( 3 )
محققا ما هدايت كرديم انسان را به راه حق و صراط مستقيم يا آنكه شاكر مىشود يا كفران مىكند .
هدايت الهى سه قسم است : يك قسم هدايت تكوينى به اينكه انسان عقل و شعور و ادراك داديم كه مميز حسن و قبح ، و نفع و ضرر ، و خير و شر ، و سعادت و شقاوت ، و