وَ ما ظَلَمْناهُمْ
ظلم از قبايح عقليه است و محال است از خداوند صادر شود و يكى از معانى عدل همين است كه ظلم نميكند و فعل قبيح و لغو از او صادر نميشود بر كافر و فاسق زائد بر استحقاق عذاب نميكند و غير مستحق را عذاب نميفرمايد
وَ لكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ
با اينكه خداوند از راه لطف و رحمت بر آنها انبياء فرستاد و حجت را بر آنها از هر جهت تمام كرد و راه رستگارى و نجات از مهالك را به آنها نشان داد و آنها علاوه بر اينكه قبول نكردند در مقام اذيت و ظلم بانبياء و گروندگان به آنها هر قدر توانستند كردند و فسق و فجور و طغيان نمودند و مانع ديگران هم شدند و نگذاشتند آنها بشرف ايمان مشرف شوند .
فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ
پس بىنياز نكرد آنها را از عذاب الهى
آلِهَتُهُمُ
بتهاى آنها و جلوگيرى نكردند از عذاب .
الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ
خداوند عالم است كه قدرت دارد بر دفع شرّ آنها از انبياء و مؤمنين و اينكه دشمنان آنها را هلاك نمايد
مِنْ شَيْءٍ
هيچگونه نفعى و دفع ضررى اين آلهه آنها براى آنها ندارند يك جمادى بيش نيستند .
لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ
موقعى كه مشيّت الهى تعلق گرفت به هلاكت آنها اصنام آنها كه جاى خود دارند اگر جن و انس جمع شوند و بخواهند مقابل مشيّت الهى عرض اندام كنند قدرت ندارند .
وَ ما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ
تتبيب هلاكت است يعنى آلهه آنها سبب شدند بر نزول عذاب الهى اين هم به اين معنى كه پرستش اينها آلهه خود را كه شرك باشد سبب استحقاق آنها شد بر عذاب آنها هم در دنيا و هم در آخرت و الّا خود آلهه كه يك جمادى بيش نيست و منشأ هيچگونه اثرى نيستند .
[ سوره هود ( 11 ) : آيه 102 ]
وَ كَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَ هِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ ( 102 )
و همين نحو ميگيرد پروردگار تو زمانى كه بگيرد اهل شهرستانها كه ظلم