( كلام در اين آيه در چند مقام واقع مىشود ) مقام اول - در جمله
فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ
منافق كسى را گويند كه در باطن كافر است لكن در ظاهر اظهار اسلام مىكند و شهادتين ميگويد اين تا مادامى كه باطنش مكشوف نشده بايد حكم باسلاميت او نمود و با او معامله اسلام كرد چنانچه در قرآن ميفرمايد
وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً
نساء آيه 94 ، لكن در قيامت باشد عذاب گرفتار است
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ
نساء آيه 145 ، و اما اگر باطنش ظاهر شد چه خودش ظاهر كند چنانچه مورد آيه همين است كه جماعتى از مشركين آمدند مدينه و اظهار اسلام كردند و چون برگشتند به مكه نزد مشركين كفر خود را فاش كردند بنا بر خبرى كه منسوب به حضرت باقر عليه السّلام است كه در مجمع البيان نسبت ميدهد يا خداوند خبر از باطن آنها داد ديگر نبايد با آنها معامله اسلام نمود و مفاد آيه همين است كه مسلمانان در حق اينها دو دسته شدند يك دسته گفتند مؤمن هستند چون شهادتين گفتند يك دسته گفتند كافر هستند چون شرك خود را فاش نمودند خداوند مذمت ميفرمايد دودستگى را بلكه بايد تمام مسلمين با آنها معامله كفر نمايند بلكه اشد از ساير كفار مقام دوم - در جمله
وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا
ركس بمعنى دور انداختن است خدا اينها را دور انداخته و علت و سبب دور انداختن انها عمليات آنها است كه خود را از قابليت هدايت انداختهاند و فاسد كردهاند كه مفاد بما كسبوا است هسته خرما موقعى كه فاسد شد و گنديد ديگر قابل رشد نيست بايد دور انداخت و زحمت بيهوده در باره او نكشيد ، پس دور انداختن خدا اينها را از راه بىاعتنايى و مضايقه از هدايت آنها نيست بلكه از راه عدم قابليت آنها است آن هم بدست خود آنها .
مقام سوم - در جمله
أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ
ضلالت بمعنى گمراهى