پس از اين تقسيم بندى - كه از متن روايت فوق استفاده مىشود - علماى اسلام مرحله يقين و تصميم باطن را به درجات زير منقسم نمودهاند : علم اليقين ، عين اليقين و حق اليقين .
يقين و تصميم است كه آدمى را به حقيقت مطلوب متصل مىكند و پيمودن فاصله ميان درجه سوم و چهارم با زحمت فراوان ميسر است و به آسانى نمىتوان از تقوا به يقين دست يافت .
پس از بيان مقدمه فوق تذكر ، اين نكته ضرورى است كه مهمترين اثر يقين روح بخشى به اعمال است . يعنى تا مرحله يقين ، اعمال ظاهر است ، اما پس از آن روح مىيابد و عمل قابل تقدير مىشود . از اين رو ، مىبينيم شهيد اول محمد بن مكى رحمه الله وقتى در زندان گرفتار مىشود و قرار بر محاكمه فورى او مىنهند ، دفتر و قلمى مىطلبد و در همان كُنج زندان كتابى فقهى تأليف مىكند به نام اللمعة الدمشقية . و اين در حالى است كه جز يك كتاب غير فقهى هيچ چيز در اختيار او نيست . خداوند نيز به خاطر اخلاص و تسليمى كه از اين مرد الهى بروز مىكند ، كتاب او را براى آيندگان ذخيره مىنمايد تا سالهاى متمادى مورد استفاده عده بىشمارى از اهل علم قرار گيرد . همه طلاب بايد از خرمن او خوشه چينى كنند و از كتاب او درس بخوانند و شهيد اول در تمام اعمال عبادى آنان شريك است .
شهيد اول زنده است ، چون به مراحلى از يقين دست يافته بود . او در حوزهها و كتابخانههاى جهان حضور دارد و اگر در هنگام مگر تنها بود ، اكنون هزاران شهيد اول در حوزهها و محافل علمى مشغول تبليغ اسلام هستند . چنين انسانهايى تكثر وجود پيدا مىكنند .
اى واحدها ، متكثّر شويد و اى تك نفرها ، هزاران نفر شويد و اى اعمال كوچك هزاران عمل بزرگ شويد تا بتوانيد براى آينده جامعه مفيد و نافع باشيد .
خداوند نيز شكرگزار است . يكى از تشكرات و سپاسهاى بهشتيان اين است كه هنگام ورود به بهشت و مشاهده تنعمات الهى خواهند گفت :
گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — صفحة 218
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢١٨