تفسير :
وَكَذلِكَ نَجْزِى مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِن بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى
يعنى : و نظير آنها كيفر مىدهيم هر كه را كه در برابر فرامين خداوند از حدّ خود تجاوز كند و به آيات كتابهاى آسمانى و نشانههاى آفاقى و انفسى پروردگار خود ايمان نياورد ( و تشبيه كذلك از قبيل تشبيه كلى به مصاديق است ) . و اين در دنياست و بىترديد عذاب آخرت شديدتر و پايدارتر است .
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُم مِّنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِى مَسَاكِنِهِمْ
يعنى : آيا آنها را هدايت نكرده و براى آنها روشن ننموده اين كه بسيارى از مجتمعات انسانى پيش از آنها را هلاك نموديم و اينها الآن در مساكن و جايگاههاى آنها راه مىروند ؟
غرض آنكه ما گروههايى از نسل بشر را كه پيش از آنها مىزيستند به كيفر طغيان و كفرشان هلاك كرديم نظير قوم نوح و هود و صالح و لوط ؛ آيا اين حوادث تاريخى آنها را راهنمايى نمىكند كه متنبّه و متذكر شوند و دعوت پيامبر اسلام را بپذيرند ؟ !
إِنَّ فِى ذلِكَ لَآيَاتٍ لِأُوْلِى النُّهَى
يعنى : همانا در عذاب و اهلاك آنها نشانههايى براى صاحبان خرد است .
زيرا عقل و خردشان آنها را از غفلت بيدار مىكند و متوجه مىسازد كه اين حوادث نشانههاى توحيد و عظمت و قدرت و حكمت موجود پس پرده است .
وَلَوْ لَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَكَانَ لِزَاماً وَأَجَلٌ مُسَمّىً
يعنى : و اى پيامبر ، اگر نبود گفتارى كه از پروردگارت گذشته - كه در اهلاك طغيانگران شتاب نكند و بر آنها تا مدت محدودى مهلت دهد - بىترديد عذاب و هلاكت فورى آنها لازم و حتم بود . و همچنين اگر نبود مدت عمرى كه بر يكايك آنان تعيين شده و از علم ازلى الهى گذشته و در لوح محفوظ مندرج گشته ، آنها را بدون درنگ هلاك مىكرديم .
بايد دانست كه گفتار قديم و وعدهء مهلت خدا از آيهء وَلَكُمْ فِى الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ [ بقره ، 36 ] مفهوم است ، زيرا مفادش اين است كه براى همهء شما در روى اين زمين ثبات
تفسير روان (فارسى) — صفحة 114
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص١١٤