تسبيح ، منزّه شمردن پروردگار متعال و در ارتباط با انسان ، يا به معنى تنزيه از لوازم عالم خاكى مثل نقص ، نياز و فقر در تمام امور و مراحل است كه به اين تسبيح مىگويند ، يا به معنى تنزيه از مشترك دانستن خلق با خداى متعال در ربوبيّت خداست كه به اين تحميد گفته مىشود يا به معنى منزّه دانستن خدا در يگانگى و وحدانيت اوست كه تهليل ناميده مىشود ، يا منزه دانستن او از كثرت اسماء ، صفات و دوگانگى آنها با ذات خداوند متعال است كه به آن تكبير گفته مىشود و گاه در احاديث از آن به تقديس تعبير مىشود .
بنابراين تسبيح ، تحميد ، تهليل و تكبير با اين تعبيراتى كه ذكر كرديم ، همان تسبيحات اربعه است : سبحان اللَّه والحمدللَّه ولاالهالااللَّه واللَّهاكبر .
تسبيحات پيامبر و جانشينان آنها - عليهمالسّلام - و فرشتگان و جن و انس و ديگر مخلوقات و اشياء از اين اقسام چهارگانه خالى نيست .
تسبيح به اقسام تكوينى و غير تكوينى و تشريعى تقسيم مىشود :
تسبيح تكوينى ، صرف سرشته شدن اشياء بر فقر و نقص و نياز است كه خود به خود تنزيه خداوند متعال از نقص و فقر و نياز است .
تسبيح غير تكوينى ، اظهار آگاهانه و تنزيه خداوند متعال - به زبان حمد - توسط اشياء از شريك بودن خلق با خدا در ربوبيت است و مقصود از تسبيح با حمد در قرآن همين است : « هيچ چيزى نيست ، مگر اينكه - به زبان حمد - او را تسبيح مىگويد ؛ امّا شما تسبيح آنها را نمىفهميد . »
و تسبيح تشريعى ، تسبيح تشريعى مخصوص انسان است .
شايد تسبيح تكوينى نوع اول و تسبيح غير تكوينى نوع دوم يعنى تسبيح همراه با حمد و تسبيح تشريعى شامل تمام تسبيحات اربعه باشد .
تسبيح پيامبران پيشين و جانشينان آنها - عليهمالسّلام - و هر كس كه كمالات آنها - نه نبوت و وصايت آنها - را به ارث مىبرد ، از نوع تسبيح سوم يعنى تهليل
سر الإسراء في شرح حديث المعراج (فارسى) — صفحة 341
مساهمون: الشيخ علي سعادت پرور (پهلوانى تهرانى)
ص٣٤١