دلالت كند بهطورى كه گويا لفظ قالب و منطوق محتواى درون آن مىباشد و به عبارت ديگر :
منطوق عبارتست از معنائى كه لفظ حامل آن باشد و با توجّه به معنائى كه براى مفهوم مورد بحث نموديم مفهوم عبارت مىشود از معنائى كه لفظ حامل آن نباشد .
مرحوم مصنّف در تعريف اصطلاحى مفهوم مىفرماين :
طبق آنچه از موارد استعمال و اطلاق اين كلمه بدست مىآيد مىتوان در تعريفش گفت :
مفهوم عبارتست از حكم انشائى يا اخبارى كه خصوصيّت معناى مقصود و مراد از لفظ مستلزم آن باشد .
امّا مثال آنجائى كه مفهوم حكم انشائى باشد مانند آنچه از جمله :
ان جاء زيد فاكرمه استفاده مىشود چه آنكه مفهوم اين جمله عبارتست از : ان لم يجئ زيد فلا تكرمه .
پس عدم وجوب اكرام زيد عبارتست از حكم انشائى كه لازمه خصوصيّتى است كه از معناى منطوقى استفاده مىشود .
توضيح
جمله ان جاء زيد فاكرمه ، منطوقش عبارتست از وجوب اكرام در صورت آمدن زيد و خصوصيّتى كه در اين معنا ( يعنى منطوق ) هست اينكه :
وجوب اكرام برآمدن مترتّب قرار داده شده يعنى مجىء علّت و وجوب اكرام معلول آن مىباشد حال لازمه اين خصوصيّت ترتّب علّى اكرام بر مجىء آنست كه انتفاء مجىء سبب مىشود حكم بعدم اكرام انشاء گردد و اين حكم انشاء شده را اصطلاحا مفهوم گويند .
و امّا مثال آنجائى كه مفهوم حكم اخبارى باشد مانند آنچه از جمله : ان اكرمتنى اكرمتك بدست مىآيد زيرا مفهوم اين جمله عبارتست از : ان
تحرير الفصول في شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 1590
مساهمون: سيد محمد جواد ذهنى تهرانى
ص١٥٩٠