مفهوم موافق آنست كه از حيث سنخ حكم با منطوق توافق داشته باشد مثلا اگر حكم در جانب منطوق وجوب بوده در مفهوم نيز همين حكم تحقّق داشته باشد و در صورتى كه حرمت بوده در مفهوم نيز حكم همين فرض شده باشد و مثال شايع و رائج آن مفهوم و دلالت اولويّتى است كه در آيه شريفه
« فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ »
وجود دارد چه آنكه نهى مزبور در جانب منطوق بر حرمت تأفيف و روى درهم كشيدن نسبت به پدر و مادر دلالت داشته و در طرف مفهوم نيز حكم حرمت بوده كه اين حرمت نسبت به ضرب و شتم و ايذاء اشد و غليظتر مىباشد .
مفهوم مخالف آنست كه حكم در منطوق از نظر سنخ با حكم در جانب مفهوم مخالفت داشته باشد لذا اگر حكم منطوق وجوب است بسا در جانب مفهوم حرمت يا استحباب و يا يكى ديگر از احكام وجود دارد .
و اقسام مفهوم مخالف همان ششتاى معروف و مشهورند كه بشرح زير مىباشند .
مفهوم شرط ، مفهوم وصف ، مفهوم غايت ، مفهوم حصر ، مفهوم عدد و مفهوم لقب .
بعد از توجّه به اين مقدّمه كوتاه اكنون مىگوئيم :
اگر در يك يا دو كلام عام و مفهومى كه اخصّ از آنست وارد گرديدند امر از دو حال خارج نيست :
الف : آنكه مفهوم از قبيل مفهوم موافق بوده .
ب : آنكه مفهوم از مصاديق مفهوم مخالف باشد .
در صورتى كه فرض اوّل باشد بدون ترديد و شبههاى مفهوم موافق عام را تخصيص مىدهد و على الظّاهر در آن بين حضرات اختلاف و نزاعى نمىباشد .