3 . " خير " ، وزير عقل
در حديثى معروف از امام صادق عليه السلام در تبيين سپاهيان عقل و جهل ، " خير " نخستين سپاه عقل ، و " شر " نخستين سپاه جهل ، شمرده شدهاند . متن حديث ، چنين است :
ثُمَّ جَعَلَ لِلعَقلِ خَمسَةً و سَبعينَ جُندا . . . فَكانَ مِمّا أعطَى العَقلَ مِنَ الخَمسَةِ وَ السَّبعينَ الجُندَ : الخَيرُ ؛ و هُوَ وَزيرُ العَقلِ ، و جَعَلَ ضِدَّهُ الشَّرَّ ؛ و هُوَ وَزيرُ الجَهلِ . « 1 »
خداوند براى عقل ، هفتاد و پنج سپاه قرار داد . . . . از جمله هفتاد و پنج سپاهى كه به عقل عطا فرمود ، يكى " خير " است كه وزير عقل است ، و ضدّ آن را " شر " قرار داد كه وزير جهل است .
معناى عقل در اين جا ، وجدان اخلاقى است . از اين رو ، انجام دادن كارهاى خير ، موجب تقويت آن است و انجام دادن كارهاى شر ، موجب ضعف آن .
همچنين " خير " ، همه ارزشهاى اعتقادى ، اخلاقى و عملى را در بر مىگيرد و " شر " شامل همه ضدّ ارزشهاست . از اين رو ، آن دو ، سرآغاز سپاه عقل و جهل قرار گرفتهاند .
4 . فرق " خير " و " بركت "
معناى " خير " ، كار نيك و سودمند است ؛ امّا " بركت " ، به معناى تداوم و توسعه و پايدارى خير است . « 2 » به سخن ديگر ، هر جا " بركت " باشد ، " خير " هست ؛ امّا عكس آن ، صادق نيست و به اصطلاح ، نسبت ميان اين دو واژه ، عموم و خصوص مطلق است .
هامش
( 1 ) . الكافى : ج 1 ص 21 ح 14 .
( 2 ) الفروق اللغوية : ص 95 .