اين احساس والهام ، اساسىترين بخش هديه معرفتي خداوند متعال به انسان است . در متون اسلامى ، مبدأ اين شعور مرموز كه احساس ارزشهاى اخلاقى را در انسان به وجود مىآورد ، " عقل " ناميده مىشود . از اين رو ، همه ارزشهاى اخلاقى ، جنود عقل ، « 1 » وهمه ضدّ ارزشها ، جنود جهل شمرده مىشوند .
توجّه به يك نكته
در برخى از كتب فلسفي ، درباره تفسير " عقل " ، سخنى به امام علي عليه السلام نسبت داده شده كه منطبق با يكى از معاني " عقل " در فلسفه است . متن سخن ، اين است :
العَقلُ جَوهرٌ دَرّاكٌ ، مُحيطٌ بِالأَشياءِ مِن جَميعِ جِهاتِها ، عارِفٌ بِالشَّىءِ قَبلَ كَونِهِ فَهُوَ عِلَّةُ المَوجوداتِ ونِهايَةُ المَطالِبِ . « 2 »
خرد ، گوهرى درك كننده است كه بر حقايق از همه جهت ، احاطه دارد واشيا را قبل از آفرينش مىشناسد . اين گوهر ، علّت موجودات وپايان خواستههاست .
گفتنى است كه با همه تفحّصى كه در منابع حديثي در اين زمينه انجام گرفت ، مصدري براي آن ، يافت نشد .
ب كاربردهاى " عقل " به عنوان نتيجة ادراكات انسان
1 . شناخت حقايق
در متون اسلامى ، واژه " عقل " ، علاوة بر استعمال در مبدأ ادراكات ، در مُدرَكات عقلي وشناخت حقايق مربوط به مبدأ ومعاد نيز به كار مىرود .
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش دوم : خرد / فصل پنجم : نشانههاى خرد / سپاهيان خِرد وناداني .
( 2 ) كلمات مكنونه ، فيض كاشاني : ص 76 ، اتحاد عاقل به معقول : ص 12 ، شرح الأسماء الحسنى : ج 2 ص 46 .