خطيب بغدادي ( م 463 ق ) در تعريف نسخه مىنويسد :
لأصحاب الحديث نسخة مشهورة كل نسخة منها تشتمل على أحاديث كثيرة يذكر إسناد النسخة في المتن الأوّل منها ثمّ يقول فيما بعده : بإسناده . . . إلى آخرها . « 1 »
يعنى احاديثى كه راوي با يك سند نوشته ودر يك جزوه فرآهم آورده ، نسخه ناميده مىشوند .
بر اين أساس ، نسبت دادن آنها به أئمة عليهم السلام با ترديد جدّى مواجه است ؛ زيرا اگر املاى امام وكتابت شاگرد باشد ، چنانكه ذكر شد ، آن را به عنوان مكتوب أئمة مىتوان به شمار آورد ؛ ولى در غير اين صورت ، مانند آن است كه راوي ، احاديثى را مىشنود وخود مىنگارد ، كه « أصول أربعمئة » وساير نوشتههاى حديثي ياران أئمة عليهم السلام از اين جملهاند .
بجز اين ، مىتوان شواهد ديگرى نيز ياد كرد : نجاشي در شرح حال « عبد اللَّه بن إبراهيم بن الحسين بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب عليهم السلام » مىنويسد :
له نسخة يرويها عن آبائه . . . « 2 »
نسبت دادن نسخه به پدران خود با تعريفى كه خطيب بغدادي از نسخه ارائه كرده ، كاملًا سازگارى دارد ؛ يعنى احاديثى را از أجداد خود ، نقل وثبت كرده است واز اينرو ، نسخهها را نمىتوان به آبا نسبت داد ، چنانكه نمىتوان گفت املاى يكى از آن بزرگواران است . بدين جهت ، اينكه برخى اين نسخه را در شمار مؤلّفات امام سجّاد عليه السلام آوردهاند ، با وجود اين قرينهء واضح ، خطاست . « 3 »
همچنين مرحوم سيّد حسن صدر در تأسيس الشيعة ، « كتاب جامع في الفقه » را به ثابت بن هرمز نسبت داده كه از امام سجّاد عليه السلام نقل كرده است ودر ابتدأ با عنوان :
« أصحاب أئمة كه صاحب جوامع بزرگ فقهى بودهاند » ، به بحث پرداخته است :
هامش
( 1 ) . الكفاية في علوم الدراية ، ص 224 .
( 2 ) . رجال النجاشي ، ص 224 ( ش 587 ) .
( 3 ) . تدوين السنة الشريفة ، ص 152 .