بنابر اين صدرا عالم امر الهى كه مجردات عقليه و نفسيهاند كلمات تامات مىداند و امر دوم كه مربوط به افلاك و مدبرات فلكيه است كلمات وسطى و اوامر او را به بندگان كلمات ادنى مىدانند و مىگويد : در وجود انسان هم اين سه مرحله ، وجود دارد . انسان قدرت بر ابداع و انشا دارد ، انسان قادر بر تكوين و تخليق است و انسان را تحريك و تصريف است به اراده .
كلمات تامّات در انسان دريافت معارف است از ذات حق و استفادهء علوم است . من لدن حكيم عليم كه به سمع قلبى كلام عقلى حديث قدسى شنود و اوسط آن امر و نهى انسان به قواى ظاهر و اعضا مىباشد به واسطه تحريك قواى نفسانى كه قواى طبيعى را به حركت در مىآورد كه حكم نفس مجرّد است . و سومين مرحلهء آن طلب كارى و انجام فعلى است به وسيلهء زبان و دهان . « 1 » كه مرحلهء كلمات ادنى است .
فرق بين كلام و كتاب
اين بحث از اين رو مطرح است كه قرآن را كتاب خدا و هم كلام خداوند گويند بحث اين است كه آيا بين كتاب و كلام فرق است يا نه . « 2 » ملا صدرا احيانا به تبع عارفان و فلاسفهء اشراقى همهء موجودات را كلمات اللَّه مىداند و مراتب وجود را سه گونه مىداند . عالم مفارقات عقليه علم مثل و صور و عالم اجسام و طبايع . مراد از كلمات تامات مرتبهء مفارقات مجرده است و عالم صور معلقه و نفوس كلمات وسطى و عالم اجسام كلمات سفلىاند .
قرآن و حجب
ملا صدرا گويد اين قرآن از سوى حق با هزار حجاب براى خلق نازل شده است براى افراد ناتوان و گويد اختلاف صور موجودات و تباين صفات و تضاد احوال آنها شواهد بزرگى است براى شناخت بطون قرآن و كلمات فعلى كونى به ازاى كلام قولى عقلى و آن به ازاى اسما و صفات الهى است . سپس به تأويل و تفسير كلمات حضرت امير ( ع ) پرداختهاند و شرح مبسوطى در باب قرآن و باب بسم اللَّه و انطباق آيات الهى با موجودات دادهاند . « 3 » همهء موجودات از ديدگاه او كتاب تكوين ، و صحف الهىاند . كتاب ابرار ، كتاب فجار كه
« إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ ، كِتابٌ مَرْقُومٌ ،
إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ ، كِتابٌ مَرْقُومٌ ،
فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ ، مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ
.
كلمات اللَّه -
اين اصطلاح از قرآن مجيد گرفته شده است . در حكمت اشراق و رسائل فارسى شهابالدين سهروردى مكرر به كار برده شده است ، كنايت از موجودات و جهان خلق است كه كلمات تامات عقول و نفوس است . كه كلمهء عليا است ، در اين تأويل عرفا و سپس شيخ اشراق پيش كسوتاند . از كلمات تعبير به كلمات وجودى شده است . « 4 » ملا صدرا همه موجودات را كلام حق مىداند . . . شرح مفصل راجع به كلام و كتاب و فرق بين كلام و كتاب دادهاند « 5 » و بالجمله ملا صدرا عقل را كلمهاى از كلمات اللَّه مىداند و
هامش
( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، ص 9 .
( 2 ) همان ، صص 10 - 17 .
( 3 ) همان ، صص 24 - 32 .
( 4 ) همان ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 221 .
( 5 ) تفسير سوره واقعه ، ص 212 .