مفهوم حصر :
اثبات نقيض حكم منطوق براى مسكوتعنه و انتفاى محصور از آنچه كه در آن محصور شده است . ادوات آن عبارتند از إنّما و إلّا .
مفهوم زمان :
حكم مقيد به ظرف زمان بر ثبوت حكم براى مسكوتعنه مخالف حكم منطوق دلالت مىكند ، مانند آيهى
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ
( بقره / 197 ) .
از اين آيه فهميده مىشود كه حج در غير از اين ماهها واجب نيست .
مفهوم شرط :
دلالت لفظى كه در آن حكم مقيد به شرط شده است بر انتفاى حكم در هنگام انتفاى شرط مىباشد .
مانند آيهى
وَ إِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ
( طلاق / 6 ) ، يعنى اگر حامله نباشد نفقهى آنها واجب نيست .
مفهوم صفت :
تعليق حكم بر صفت كه در هنگام انتفاى صفت ، دلالت بر نفى حكم مىكند ، مانند حديث « فى الغنم السائمة زكات » .
مراد از صفت ، مطلق تقييد است چه نحوى باشد ، مانند مثال مذكور ، يا مضاف باشد ، مانند « فى سائمة الغنم زكات » ، يا مضافاليه باشد ، مانند « مطل الغنم ظلم » ، يا ظرف زمان باشد مانند
إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ ،
يا ظرف مكان باشد ، مانند « بع فى مكان كذا » ، يعنى وصف بايد داراى مفهوم باشد و مفيد علت باشد ، ولى اگر داراى مفهوم نباشد ، مانند « ألا بيض يشبع اذا أكل » داراى مفهوم نيست ؛ چون « الأسود يشبع اذا أكل » نيز درست است .
مفهوم عدد :
تعليق حكم به عدد مخصوصى است . دلالت لفظى كه در آن حكم مقيد به عدد شده و بر انتفاى غير آن دلالت مىكند ، مانند
فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً
( نور / 4 ) ، كه بر نفى حكم از غير اين عدد چه بيشتر و چه كمتر دلالت مىكند .
مفهوم علت :
تعليق حكم بر علت .
دلالت لفظى كه حكم در آن مقيد به علت شده بر نفى حكم در هنگام انتفاى علت دلالت مىكند ، مانند « ما أسكر فهو حرام » . منطوق اين لفظ تحريم مسكرات و مفهوم آن حلال بودن غير مسكرات است . ( أعط السائل لحاجته ) ؛ يعنى به نيازمند