داراى معناى خاصى است ، مثل : هيئت « ضارب » .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 263 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص ( 85 - 84 ) .
هيئات افرادى
شكل خاص حاصل از نحوه چينش حروف و حركات در كلمات مفرد هيئت افرادى ، مقابل هيئت تركيبى بوده و به معناى هيئت كلماتى است كه اجزاى جمله را تشكيل داده و بر نسبت تام دلالت نمىكند ؛ بنابراين ، هر هيئتى كه در مقابل هيئت مركب تام يا ناقص باشد ، هيئت افرادى است كه هيئاتى همچون هيئت مصدر ، فعل ، اسم فاعل و اسم مفعول را شامل مىشود .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 305 .
هيئات تركيبى
شكل خاص حاصل از نحوه چينش چند كلمه با افاده معنايى خاص غير از معناى مفردات هيئات تركيبى ، شكل و ساختارى است كه با كنار هم قرار گرفتن دو يا چند كلمه با اسلوب خاصى به وجود مىآيد و معنايى خاص غير از معناى مفردات را افاده مىنمايد .
هيئات تركيبى بر دو قسم است : ناقص و تام .
هيئات تركيبى تام ، اسناد و نسبت حكميهاى دارد كه موجب مىشود سكوت متكلم بر آنها صحيح باشد ، مانند جمله « زيد قائم » كه هيئت تركيبى تام دارد و با كنار هم قرار گرفتن مبتدا و خبر و وجود نسبت حكميه ، معنايى را پديد مىآورد ، و آن ثبوت حدث ( قيام ) بر ذات ( زيد ) است .
هيئات تركيبى ، ناقص ، نسبت ناقص دارند ؛ اما در آنها نسبت حكمى وجود ندارد و لذا سكوت بر آنها صحيح نيست ، مانند « زيد العالم » .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 263 .
هيئات جمل
ر . ك : هيئات تركيبى
هيئت افعال
شكل خاص در افعال ، حاصل از شكل چينش حروف و حركات اعرابى هيئت افعال ، به معناى تركيب و شكل خاص افعال است كه از كنار هم قرار گرفتن حروف ( چه حروف اصلى و چه زايد ) و حركات اعرابى به وجود مىآيد .
توضيح :
فعل ، از ماده و هيئت تشكيل شده است . ماده داراى معناى اسمى و هيئت داراى معناى حرفى مىباشد . وضع ماده ، شخصى ، ولى وضع هيئت ، نوعى است .
هيئت فعل بر ارتباط بين حدث ( مدلول ماده ) و فاعل دلالت مىنمايد ، چه اين ارتباط صدورى باشد مثل : « ضرب زيد » كه « ضرب » از « زيد » صادر شده است و چه حلولى ، مثل :
« علم زيد » كه « علم » در « زيد » حلول نموده است .
بنابراين ، هيئت بر ارتباط و نسبت دلالت مىكند .
برخى مانند « شهيد صدر » اين نسبت را نسبت ناقصه مىدانند . « 1 »
نكته اول :
برخى از متأخران اعتقاد دارند هيئت فعل بر نسبت و ارتباط دلالت مىنمايد ، اما براى مفهوم ارتباط بين حدث و فاعل وضع نشده است بلكه از ارتباط خارجى ميان حدث و فاعل حكايت مىكند . « 2 »
نكته دوم :
در حروف ، اينگونه نيست كه ماده آن يك وضع ، و هيئت آن وضع جداگانهاى داشته باشد ؛ به خلاف افعال كه ماده ، يك وضع مستقل ، و هيئت وضع ديگرى دارد ، اما در عين حال ، ماده و هيئت در افعال به منزله دو لفظ نمىباشد ؛ ازاينرو معناى فعل به صورت يك شىء واحد به ذهن انسان مىآيد و به صورت يك معناى واحد تصور مىشود ، اگرچه در تحليل ذهنى دو معنا مىباشد . « 3 »
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 84 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 306 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 53 و 100 .
هيئت امر
ر . ك : صيغه امر
هيئت مركبات
ر . ك : هيئات تركيبى
هيئت مشتق
شكل خاص هر مشتق ، ناشى از چگونگى تركيب حروف و حركات قالب و ساختار خاص مشتق اصولى كه ناشى از چگونگى تركيب ميان حروف اصلى و زائد و حركات آنها بوده و داراى معناى خاصى است ، هيئت مشتق نام دارد كه جداى از معناى ماده مشتق مىباشد ؛ براى مثال ، هيئت » ضارب » كه مشتق صرفى از ماده « ض ، ر ، ب » مىباشد و دلالت بر معناى « زدن » مىنمايد ، همان وزن « فاعل » است كه بر مواد مختلف قابل انطباق بوده ( وضع نوعى دارد ) و معناى آن ، صدور فعل از فاعل مىباشد .
هامش
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 307 .
( 2 و 3 ) . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 2 ، ص 551 و 554 .