مراحل امر
ر . ك : مراتب امر
مراحل تكليف
ر . ك : مراحل حكم
مراحل حكم
مراتب مختلف حكم شرعى مراحل حكم ، به معناى چگونگى شكلگيرى حكم و رسيدن آن به مكلف مىباشد .
در مراتب شكلگيرى حكم اختلاف است ؛ عدهاى معتقدند حكم دو مرتبه دارد :
1 . مرتبه جعل و انشا ؛
2 . مرتبه فعليت . « 1 »
برخى ديگر همچون مرحوم « محقق خراسانى » معتقدند حكم شرعى چهار مرحله دارد :
1 . مرحله اقتضا ؛ يعنى شارع مصالح و مفاسدى را كه در ذات اشيا وجود دارد و زمينه جعل حكم براساس آنها فراهم مىگردد ، در نظر مىگيرد ؛
2 . مرحله انشا ، كه شارع طبق همان مصالح و مفاسد ، احكام مناسبى را قانونگذارى مىكند ؛
3 . مرحله فعليت ، و آن مرحله اعلان و وادار نمودن مكلف به انجام فعل و يا ترك آن است ؛
4 . مرحله تنجز يا تنجيز ، و آن مرحلهاى است كه حكم به مكلف رسيده و براى ترك آن عذرى ندارد . « 2 »
روحانى ، محمد ، منتقى الاصول ، ج 4 ، ص 93 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص ( 119 - 118 ) .
بروجردى ، محمد ، مبانى حقوق اسلامى ( مختلف الاصول ) ، ص ( 184 - 183 ) .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 353 .
همان ، ج 1 ، ص 541 .
سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص ( 18 - 17 ) .
بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 132 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 49 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 10 ، ص 100 .
همان ، ج 6 ، ص 168 .
خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 2 ، ص 46 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص ( 195 - 194 ) .
مراحل وجوب
ر . ك : مبادى وجوب
مراد
متعلق اراده شخص مريد مراد ، آن چيزى است كه تحقق آن در خارج مطلوب مريد ( ارادهكننده ) بوده و اراده وى به آن تعلق مىگيرد ، بهگونهاى كه در او شوق اكيد ايجاد مىكند كه يا خود براى تحصيل آن در خارج حركت كند يا ديگرى را به انجام آن وادار مىنمايد .
بجنوردى ، حسن ، منتهى الاصول ، ج 1 ، ص 118 .
مراد بالتبع
شىء اراده شده به تبع مطلوب ديگر مراد بالتبع ، مقابل مراد بالذات بوده و عبارت است از مرادى كه به تبع مراد ديگر مطلوب مريد مىباشد ، و اراده وى اولا و بالذات به آن تعلق نگرفته است ، بلكه در سايه امر ديگر اراده شده است ؛ به بيان ديگر ، مرادى است كه بهطور مستقيم و به استقلال ، اراده به آن تعلق نگرفته و مريد به آن توجه نداشته و آن را در نظر نياورده است ، بلكه از لوازم وجودى مطلوب و مراد بالذات بوده و به تبع مراد بالذات ، اراده به آن تعلق گرفته است ، مثل اراده خداوند درباره شرور كه اراده تبعى است ؛ يعنى خداوند اراده كرده جهان مادى را به وجود آورد ، كه از لوازم آن ، شرور است .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 70 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص 92 .
مراد بالذات
شىء متعلق اراده مستقل مريد مراد بالذات ، مقابل مراد بالتبع بوده و عبارت است از مرادى كه بهخودىخود مطلوب مريد مىباشد و اراده بهطور مستقيم و مستقل به خود آن تعلق مىگيرد ، مانند : اراده مولا به امر به نماز ، كه در اينجا خود نماز مراد بالذات است ، نه چيز ديگر .
موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 66 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص 92 .
[ مرتبه ]
مرتبه اصول فقه
ر . ك : رتبه اصول فقه
مرتبه اقتضا
ر . ك : مرحله اقتضا
مرتبه انشا
ر . ك : مرحله انشا
مرتبه تنجّز
ر . ك : مرحله تنجز
مرتبه جعل
ر . ك : مرحله انشا
هامش
( 1 ) . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص ( 329 - 328 ) .
( 2 ) . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، درر الفوائد فى الحاشية على الفرائد ، ص 70 .