الْأَنْعامُ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ .
« 3 »
6 . مردد بودن موصوف ، مثل اينكه گفته شود : « زيد طبيب ماهر » كه معلوم نيست « ماهر » صفت طبيب است يا صفت زيد .
7 . عدم قصد متكلم براى بيان تمام منظور خويش ؛ به اين معنا كه وى در مقام اهمال و اجمالگويى باشد .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 190 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 335 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 137 .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 10 .
رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 177 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 232 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 443 .
مجمل مفرد
لفظ مفرد فاقد معناى روشن مجمل مفرد ، مقابل مجمل مركب بوده و به لفظ مفردى ( غير جمله ) گفته مىشود كه معناى آن روشن نيست ، مانند : كلمه « قرء » در آيه :
وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ .
« 1 »
سبب اجمال لفظ « قرء » ، مشترك بودن معناى آن ميان « طهر » و « حيض » است ؛ بنابراين ، مشخص نيست كه عدّه طلاق سه طهر است يا سه حيض .
عواملى كه موجب اجمال در لفظ مفرد مىشود عبارت است از :
1 . اشتراك لفظى ؛
2 . اشتراك معنوى ؛
3 . تعدد مجازات و تساوى آنها از نظر خفا و ظهور . « 2 »
مثال براى مورد سوم ، جايى است كه متكلم مىگويد : « زيد اسد » و مخاطب ترديد دارد كه متكلم در مقام بيان شجاعت زيد است يا اينكه در مقام مسخره كردن او است و مىخواهد نهايت ترس او را بيان كند .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 10 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 231 .
رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 176 .
مجمل و مبيّن
ر . ك : مجمل ، مبين ( به فتح ) .
محتاط
شخص عملكننده به احتياط به قصد يقين به امتثال تكليف محتاط ، كسى است كه از راه احتياط طورى به وظيفه خود عمل مىنمايد كه يقين مىكند تكليف واقعى خود را انجام داه است ، خواه مقلد باشد يا مجتهد ؛ براى مثال ؛ در جايى كه عدهاى كارى را حرام مىدانند و عدهاى ديگر آن را حرام نمىدانند ، وى از آن عمل اجتناب مىكند ، و يا در جايى كه عدهاى عملى را واجب مىدانند و عدهاى ديگر آن را واجب نمىدانند ، وى آن عمل را انجام مىدهد .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 4 ، ص 127 .
اصفهانى ، محمد حسين ، بحوث فى الاصول ، جزء 3 ، ص 187 .
مؤمن ، محمد ، تسديد الاصول ، ج 2 ، ص 32 .
محرم
ر . ك : حرام
محكم
ر . ك : لفظ محكم
محكمات كتاب
آيات داراى معناى روشن و فاقد ابهام محكمات كتاب ، مقابل متشابهات كتاب مىباشد .
محكم از « احكام » گرفته شده و در لغت به معناى چيزى است كه داراى ثبات و قوام بوده و قابل خدشه نيست و بر اساس اين ، آيات محكمات آياتى است كه داراى روشنى و استحكام در معنا بوده و فهميدن معانى آنها نيازمند تحقيق و بررسى خاص نيست ، مانند آيات :
« اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » ،
« 1 * »
« إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »
« 2 * » و
« لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ » .
« 3 * »
مشهور اصوليون معتقدند نصوص و ظواهر قرآن كريم ، جزء محكمات قرآن مىباشد .
اخبارىها فقط آياتى را كه نص ( صريح ) در معناى خود مىباشد ، محكم مىدانند و ظواهر را جزء متشابهات به حساب مىآورند . « 4 »
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 228 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 163 و ( 394 - 393 ) .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 15 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 240 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 326 .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 307 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 209 .
هامش
( 3 ) . حج ( 22 ) ، آيه 30 .
( 1 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 228 .
( 2 ) . ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 332 .
( 1 * ) . زمر ( 39 ) ، آيه 62 .
( 2 * ) . نور ( 24 ) ، آيه 45 .
( 3 * ) . فاتحة ( 1 ) ، آيه 4 .
( 4 ) . انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 62 .