بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 86 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 83 .
فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 2 ، ص 30 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 77 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص ( 69 - 68 ) .
علو سند
ر . ك : قلت وسايط
عليت
علّت بودن چيزى براى مأمور به عليت ، در زمره احكام وضعى بوده و به معناى اعتبار علت بودن چيزى براى مأمور به است . علت ، وصف يا عنوانى است كه از ديد قانونگذار ، بودن يا نبودن حكم به وجود و عدم آن بستگى دارد ، هرچند علت واقعى احكام نزد شارع ، مصالح و مفاسد واقعى است .
نكته :
علت ، در فلسفه چيزى است كه از وجود آن وجود معلول و از عدم آن عدم معلول لازم مىآيد و مقتضى ، شرط و عدم مانع ، اجزاى تشكيلدهنده آن مىباشد .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 112 .
سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 3 ، ص 335 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 314 .
عمل به عام
ر . ك : تمسك به عام
عمل به عام قبل از فحص
ر . ك : تمسك به عام قبل از فحص
عمل معصوم عليه السّلام
ر . ك : سنت فعلى
عمل منهى عنه
ر . ك : منهى عنه
عموم
شمول و فراگيرى عام و عموم ، در كلام اصولىها به جاى يكديگر به كار رفته است ، اگرچه معمولا عموم ، ناظر به مفهوم و به معناى شمول و فراگيرى است و عام ، به لفظى ناظر است كه معناى آن داراى عموم و شمول بوده و به معناى شامل و فراگير است .
نيز ر . ك : عام ؛ حقيقت عموم .
خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 174 .
فاضل تونى ، عبد الله بن محمد ، الوافية فى اصول الفقه ، ص 114 .
جعفرى لنگرودى ، محمد جعفر ، مقدمه عمومى علم حقوق ، ص 262 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 197 .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 83 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 102 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 153 .
عمومات سنت
احكام و قواعد عام برگرفته از احاديث به احكام و قواعد عامى كه در احاديث وجود دارد ، عمومات سنت گفته مىشود ، مانند : « كل ماء طاهر » .
نكته :
بسيارى از عمومهاى قرآن و سنت در كلمات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السّلام تخصيص خورده است و بر همين اساس ، قاعده « ما من عام الّا و قد خصّ » در ميان علما شهرت يافته است .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 250 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 145 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 480 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 350 .
عمومات كتاب
احكام و قواعد عام برگرفته از قرآن احكام و قواعد عامى كه در قرآن آمده است ، عمومات كتاب نام دارد ، مانند :
إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ . *
« 1 »
عموماتى كه در قرآن آمده است ، برخى تخصيص نخورده و بر عموميت خود باقى است ، مانند :
أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ، *
« 2 » برخى داراى مخصص متصل مىباشد ، مانند :
أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ
« 3 » و برخى ديگر داراى مخصص منفصل مىباشد ، مانند :
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ،
« 4 » كه به وسيله آيه :
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ
« 5 » تخصيص خورده است .
پارهاى از عمومهاى قرآنى به وسيله سنت ( احاديث ) تخصيص خورده است ، مانند :
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ
« 6 » كه مفاد آن ارث بردن فرزند از والدين است ، ولى حديث « لا يرث القاتل شيئا » عموم آن را تخصيص زده و آن را شامل قاتل پدر نمىداند .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 163 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 350 .
هامش
( 1 ) . آل عمران ( 3 ) ، آيه 29 .
( 2 ) . أنفال ( 8 ) ، آيه 75 .
( 3 ) . مائدة ( 5 ) ، آيه 1 .
( 4 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 29 .
( 5 ) . مائدة ( 5 ) ، آيه 1 .
( 6 ) . نساء ( 4 ) ، آيه 6 .