علم تنزيلى
ر . ك : قطع تعبدى
علم جعلى
ر . ك : قطع تعبدى
علم جنس
اسم براى يك ماهيت به لحاظ تعيّن آن در ذهن علم جنس ، لفظى است كه براى طبيعت و ماهيت به لحاظ حضور و تعين يافتن آن در ذهن وضع شده است ، مثل : لفظ « اسامه » كه براى ماهيت اسد به قيد معهود بودن آن در ذهن وضع شده است ، و نيز مثل : « ثعاله » كه علم است براى جنس ثعلب .
هرچند علم جنس نيز مانند اسم جنس معرفه نيست ، ولى با لفظ آن ، مانند معرفه رفتار مىشود ؛ به بيان ديگر ، تعريف لفظى دارد ، مانند مؤنث لفظى كه در معنا مؤنث نيست ، اما در لفظ با آن معامله تأنيث مىشود .
نكته :
فرق ميان علم شخص و علم جنس آن است كه علم شخص براى ماهيت به قيد تشخص خارجى وضع شده ، اما علم جنس براى ماهيت به قيد تشخص ذهنى وضع شده است .
نيز ر . ك : اسم جنس .
خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص ( 530 - 529 ) .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 3 ، ص 689 .
شيرازى ، محمد ، الاصول ، ج 5 ، ص 61 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 195 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 393 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 579 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 353 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 9 ، ص 25 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 3 ، ص 531 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص 222 .
علم حقيقى
ر . ك : قطع وجدانى
علم دستور استنباط
ر . ك : اصول فقه ( حوزه اصلى )
علم شرعى
ر . ك : قطع تعبدى
علم صغير
ر . ك : علم اجمالى صغير
علم صفتى موضوعى
ر . ك : قطع موضوعى وصفى
علم طريقى
ر . ك : قطع طريقى
علم عادى
ر . ك : قطع عرفى
علم عرفى
ر . ك : قطع عرفى
علم عقلى
ر . ك : قطع وجدانى
علم موضوعى
ر . ك : قطع موضوعى
علم موضوعى صفتى
ر . ك : قطع موضوعى وصفى
علم وجدانى
ر . ك : قطع وجدانى
علو
بلندى مقام ، از قيود مورد اختلاف براى تحقق امر علوّ ، به معناى بلندى مقام است . برخى از اصوليون در امر كردن از طريق ماده امر و در نهى نمودن از طريق ماده نهى ، علو را شرط دانسته و معتقدند آمر هنگام دستور دادن بايد نسبت به مأمور ، بزرگى و رفعت مقام داشته باشد ، و گرنه امر محقق نمىشود .
علو و رفعت مقام ، گاهى حقيقى است ، مثل علو خداوند نسبت به بندگان ، و گاهى اعتبارى و قراردادى است ، مثل علو رئيس اداره بر كاركنان ديگر .
برخى از اصولىها اعتقاد دارند علو ، امرى اعتبارى بوده و منشأ عقلايى دارد و به لحاظ زمان و مكان ، اختلاف پيدا مىكند و معيار آن ، نفوذ كلمه ، سلطه و اعمال قدرت بر مأمور است ؛ « 1 » بنابراين ، طلب و امر سلطان محبوس ، چون رفعت مقام ندارد ، امر محسوب نمىشود ، اما اگر سلطان در قصر خود امر نمايد ، امر او به دليل رفعت مقام وى ، امر محسوب مىشود .
اصوليون درباره اعتبار علو و استعلا در امر ، نظريات متفاوتى ارائه دادهاند : « 2 »
1 . وجود علو در تحقق امر ، كافى است ؛
2 . وجود استعلا در تحقق امر ، كافى است ؛
3 . علو و استعلا هر دو در تحقق امر ، تأثير دارد ؛
4 . يكى از اين دو براى تحقق امر ، كافى است ؛
5 . هيچيك از اين دو در تحقق امر ، دخالت ندارد .
نيز ر . ك : استعلا .
هامش
( 1 ) . خمينى ، روح الله ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 239 .
( 2 ) . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص ( 51 - 50 ) .