نباشد ؛ يعنى در مورد فرع ، دليلى كه اقواى از اصل بوده و حكمى خلاف حكم اصل را براى فرع اقتضا مىنمايد ، وجود نداشته باشد ؛
2 . فرع و اصل بايد در علت مشترك باشند ؛ يعنى علت فرع بايد مشابه علت اصل باشد ؛
3 . زمان تشريع حكم فرع ، بر حكم اصل مقدم نباشد ؛
4 . حكم فرع ، از طريق نص يا اجماع بيان نشده باشد .
آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 2 ، 1 ، ص 219 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 643 .
ابو زهره ، محمد ، اصول الفقه ، ص ( 221 - 220 ) .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 169 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 263 .
شرايط قياس
امور لازم در تمسك به هريك از اركان قياس فقهى شرايط قياس ، به معناى شرطهاى اختصاصى هريك از اركان قياس مىباشد ؛ به بيان ديگر ، براى هريك از اركان قياس شرطهايى در نظر گرفته شده كه به مجموعه آنها ، شرايط قياس گفته مىشود .
بنابراين ، شرايط قياس ، در حقيقت ، به شرايط اصل ، شرايط فرع ، شرايط علت و شرايط حكم اصل تقسيم مىگردد .
آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 4 ، 3 ، ص 173 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 633 .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 187 .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص ( 169 - 162 ) .
اصغرى ، محمد ، قياس و سير تكوين آن در حقوق اسلام ، ص ( 160 - 151 ) .
شرايط مأمور به
امور لازم در صحت امتثال مأمور به شرايط مأمور به ، مقابل اجزاى مأمور به و به معناى امورى است كه هرچند خارج از حقيقت و ماهيت مأمور به مىباشد ، ولى امتثال صحيح مأمور به ، متوقف بر وجود آنها است ، مانند : وضو براى نماز و پيمودن راه براى حج .
شرايط مأمور به بر سه قسم است :
شرايط متقدم ؛ شرايط مقارن ؛ شرايط متأخر .
نكته :
درباره جواز امر نمودن آمر در مواردى كه وى به فقدان شرط « مأمور به » ، علم دارد ، اختلاف است ؛ نظر مشهور علماى اصول ، عدم جواز است ؛ براى مثال ، فرمان دادن بيمار به روزه گرفتن درست نيست .
در مقابل ، نقل شده كه اشاعره چنين امرى را جايز مىدانند .
طباطبايى قمى ، تقى ، آراؤنا فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 136 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 97 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 69 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 254 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 143 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ص 77 .
شرايط مجتهد
توانايىهاى لازم در مجتهد شرايط مجتهد ، عبارت است از يك سلسله توانايىها و بايدهايى كه وجود آنها در مجتهد لازم بوده و او را در فهم و استدلال به دلايل شرعى و عقلى به منظور دستيابى به احكام شرعى توانا مىسازد . اين شرايط عبارت است از :
آشنايى با علومى چون : صرف ، نحو ، معانى ، بيان ، منطق ، اصول فقه ، حديث ، درايه ، تفسير دستكم در حد آيات الاحكام و . . .
نيز ر . ك : مقدمات اجتهاد .
علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص ( 242 - 241 ) .
شرايط مرجعيت
ر . ك : شرايط مفتى .
شرايط مفتى
امور لازم در مجتهد براى رجوع مقلّد به او شرايط مفتى ، به شرايطى گفته مىشود كه وجود آنها در مجتهد سبب جواز رجوع مقلدها به او مىشود .
موارد زير از جمله اين شرايط مىباشد :
1 . بلوغ ؛ 2 . عقل ؛ 3 . ايمان ؛ 4 . عدالت ؛ 5 . حريت ؛ 6 .
رجوليت ؛ 7 . حيات ؛ 8 . اعلميت ؛ 9 . طهارت مولد ؛ 10 . بىاعتنايى به دنيا ؛ 11 . اجتهاد مطلق .
و اختلاف در تعداد اين شرطها ، از اختلاف در ادله اعتبار آنها ناشى مىشود .
خويى ، ابو القاسم ، التنقيح فى شرح العروة الوثقى ، ص 214 .
بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص ( 250 - 231 ) .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 6 ، ص 328 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 219 .
صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 244 .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص ( 672 - 649 ) .
شرايط مفهوم شرط
امور لازم در حجّيت مفهوم شرط اكثر قريب به اتفاق اصوليون ، به حجيت فى الجملة در بعضى موارد مفهوم شرط معتقد بوده و بسيارى از آنان براى آن شرايطى ذكر كردهاند ، از جمله :