سيره عقلا
عادت عقلى عقلا بر فعل يا ترك كارى سيره عقلا ، به معناى روش و شيوه مستمر عملى همه عقلاى عالم بر انجام يا ترك عملى است .
توضيح :
عقلاى عالم ، با اينكه در زمانها و مكانهاى مختلف زندگى مىكنند و داراى دين ، مذهب و فرهنگ متفاوت مىباشند ، در مواردى بدون توافق قبلى ، عملى يكسان را به طور مستمر انجام مىدهند ؛ براى مثال ، همه آنها ظواهر كلام را حجت دانسته و به آن تمسك مىنمايند و يا همه عقلا در چيزهايى كه علم و تخصصى درباره آنها ندارند به خبره رجوع مىكنند ؛ چنانكه مريض به طبيب و جاهل به عالم رجوع مىكند .
برخى سيره عقلايى را فراگيرتر از سلوك و رفتار خارجى دانسته و آن را شامل مرتكزات عقلايى نيز مىدانند ، هرچند برطبق آن مرتكزات ، در خارج هيچگونه عملى صورت نگيرد . « 1 »
سيره عقلايى انواعى دارد :
1 . گاهى سيره عقلايى موضوع حكم شرعى را تبيين مىنمايد ؛
2 . گاهى سيره عقلايى ظهور الفاظ را منقح نموده و در كشف مراد متكلم ، چه شارع و چه غير آن ، دخالت مىنمايد ؛
3 . گاهى سيره عقلايى سبب استنباط حكم شرعى مىگردد ، و آن در جايى است كه در مسئله ، نصى وجود نداشته باشد .
نيز ر . ك : عرف .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص ( 198 - 197 ) .
مهريزى ، مهدى ، كتابشناسى اصول فقه شيعه ، ص 30 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 127 .
صدر ، محمد باقر ، المعالم الجديدة للاصول ، ص 168 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص ( 207 - 203 ) .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 327 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 413 .
خمينى ، روح اللّه ، الرسائل ، ج 2 ، ص 130 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 162 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 5 ، ص 292 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 31 .
مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 194 .
حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص ( 640 - 639 ) .
سيره عقلايى
ر . ك : سيره عقلا
سيره عملى اهل مدينه
عادت عملى اهل مدينه بر فعل يا ترك كارى سيره عملى اهل مدينه ، به معناى بناى عملى مستمر مردم مدينه در انجام و يا ترك كارى است .
نكته :
اهل سنت اين سيره را بهطور مستقل حجت مىدانند ، اما شيعه آن را از باب سيره متشرعه در صورتى حجت مىداند كه كشفكننده ديدگاه و نظر معصوم عليه السّلام باشد .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 413 .
سيره عملى متشرعه
ر . ك : سيره متشرعه
سيره عملى مسلمين
ر . ك : سيره متشرعه
سيره غير معاصر معصوم عليه السّلام
عادت مستمر رايج بعد از زمان حضور معصوم عليه السّلام سيره غير معاصر معصوم عليه السّلام ، كه مقابل سيره معاصر معصوم مىباشد ، به سيرهاى اطلاق مىشود كه بعد از زمان معصوم عليه السّلام به وجود آمده باشد ، مثل برخى عادتهايى كه امروزه در كشورهاى اسلامى كموبيش رايج است و منشأ اسلامى و دينى ندارد و چهبسا خلاف دين مىباشد .
چنين سيرهاى به دليل آنكه نمىتوان رضايت و امضاى شارع را از آن به دست آورد ، حجيت ندارد .
مرحوم « مظفر » در بيان فلسفه عدم حجيت اينگونه سيرهها مىگويد : فلسفه و ريشه بحث را بايد در چگونگى پيدايش عادتها و تأثير آنها در ميان مردم جويا شد .
توضيح :
گاهى برخى از صاحبان نفوذ در جامعه همانند حاكمان ، سرمايهداران و ساير طبقات ممتاز عملى را به علتى همچون عادتهاى ملى و نژادى ، متابعت از هواهاى نفسانى ، تقليد از غير ، تفوق بر رقيبان ، اظهار بزرگى خود و اظهار عظمت دينشان ، انجام مىدهند ، سپس شخصيتهاى ديگرى در دورههاى بعدى از آنان در اين اعمال تقليد مىكنند ، بهگونهاى كه به تدريج ، آن عمل در ميان مردم رايج مىشود و كسى هم نيست تا آنان را از اين اعمال ناروا بازدارد و يا اگر هست ، بر اثر نادانى ، سهلانگارى ، ترس و غير آن اقدامى در مقابل اين اعمال انجام نمىدهد ، سپس مدتهاى طولانى مىگذرد و يك يا دو نسل مىآيند و مىروند و كمكم تاريخچه اين عادت به
هامش
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 234 .