همان ، ج 1 ، ص ( 301 - 300 ) .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 236 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 323 .
حجيت ظواهر قرآن
ر . ك : حجيت ظواهر كتاب
حجيت ظواهر كتاب
صحّت استناد به ظواهر آيات قرآن در استنباط حكم شرعى حجيت ظواهر كتاب ، مقابل حجيت نصوص كتاب و به معناى اعتبار ظواهر قرآن و صحت استناد به آنها در مقام استنباط و احتجاج است كه نتيجه آن ، منجّزيت در صورت مطابقت با واقع و معذّريت ( در صورت مخالفت با واقع ) است .
درباره حجيت ظواهر كتاب ، اختلاف است ؛ اصوليون به حجيت ظواهر كتاب اعتقاد داشته و آن را از مصاديق مبحث حجيت ظواهر در اصول مىدانند ، اما اخبارىها ، منكر حجيت آن هستند .
دليل مهم اصولىها بر حجيت ظواهر كتاب ، بناى عقلا است ، كه در محاورات خود و در تفهيم مقاصد خويش ، به ظواهر كلام يك ديگر تمسك مىنمايند . مخالفان حجيت ظواهر نيز به ادلهاى همچون اختصاص فهم قرآن به معصومين عليهم السّلام ، به عنوان تنها مخاطب آن ، تمسك نمودهاند .
اصولىها به تمامى اين ادله پاسخ دادهاند .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 393 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 240 .
خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص ( 96 - 95 ) .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 3 ، ص 174 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص ( 329 - 323 ) .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 146 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 53 .
موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 15 .
بهبهانى ، محمد باقر بن محمد اكمل ، الفوائد الحائرية ، ص ( 286 - 283 ) .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 25 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 91 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 4 ، ص 258 .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 229 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ص 192 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 10 ، ص ( 280 - 252 ) .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص ( 153 - 151 ) .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 102 .
حجيت ظهور
ر . ك : حجيت ظواهر
حجيت عرف
صحّت استناد به عرف در امور شرعى حجيت عرف ، به معناى درستى استناد به آن ، نزد اهل عرف و اعتبار آن نزد شارع است .
عرف ، نزد اهل سنت ، اماره شرعى به حساب مىآيد ، اما نزد شيعه حجيت و اعتبار آن به موارد خاصى محدود است .
عرف ، نزد شيعه سه كاربرد كلى دارد كه در برخى حجيت استقلالى دارد و در برخى تحت عنوان سنت قرار مىگيرد ، زيرا حجيت آن به امضاى شارع و يا عدم ردع وى بستگى دارد .
نيز ر . ك : عرف .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 401 و 402 .
منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص ( 195 - 191 ) .
بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص 87 .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 98 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 2 ، ص ( 833 - 830 ) .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 258 .
حجيت عقل
صحّت استناد به حكم شرعى مستفاد از عقل حجيت عقل ، به معناى صحت تمسك به مدركات عقل و عمل برطبق آنها به عنوان حكم شرعى است .
توضيح :
بدون ترديد پيروى از حكم شرعى به دست آمده از كتاب و سنت ، واجب است ، ولى در اينكه آيا حكم شرعى استنباط شده از عقل ، در حق مكلف حجت است و بايد به آن عمل كند و مىتواند آن را به شارع استناد دهد يا خير ، ميان اصوليون اختلاف است :
1 . گروهى ، ادراكهاى عقل را بهطور مطلق قطعى و غير قطعى براى استنباط احكام شرعى ، داراى اعتبار و حجيت مىدانند ( مانند اصحاب رأى از فقهاى اهل سنت كه قياس و استحسان و مصالح مرسله را قبول دارند ) ؛
2 . جمعى همچون اخبارىهاى شيعه و اصحاب حديث از اهل سنت ، مدركات عقل را در استنباط احكام شرعى بهطور مطلق معتبر نمىدانند ؛
3 . مشهور اصوليون شيعه ، معتقدند ادراكات يقينى و قطعى عقل ، در حوزه استنباط احكام شرعى حجت است و ادراكات غير يقينى عقل در استنباط احكام ، قابل اعتماد نيست . « 1 »
نكته :
حكم عقلى كه نزد اصوليون حجت است ، حكم قطعى عقل است كه در آن ، عقل از راه قطع به ملزوم و ملازمه ، قطع به لازم پيدا مىكند ، اما حكم ظنى عقل ( مثل حكم به دست آمده از راه قياس و استحسان ) نزد اصوليون شيعه اعتبار ندارد .
هامش
( 1 ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 243 - 240 ) .