آيا دليل اجماع مىتواند عمومات قرآنى را تخصيص بزند ؟
هر دليل معتبرى كه بهخودىخود موجب قطع و يقين شود يا شارع آن را معتبر دانسته باشد ، مىتواند موجب تخصيص آيات الهى نيز بشود . گروه كثيرى از علماى شيعه و اهل سنّت معتقدند كه دليل اجماع نيز مىتواند مخصّص قرآن باشد . « 1 » خداوند - تبارك و تعالى - فرموده
الزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ
« 2 » .
بايد هر زن و مرد زناكارى را صد تازيانه بزنيد . در اين آيه شريفه مجازات زن و مرد زناكار ( زناى غير محصنه ) تعيين شده است . ولى همه علما اتّفاق دارند كه اين مجازات اختصاص به زناكارى دارد كه عبد و برده نباشد ، پس اگر زناكار عبد و برده بود ، به زدن پنجاه تازيانه مجازات مىشود .
آيا دليل عقلى مىتواند عمومات قرآنى را تخصيص بزند ؟
خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد :
يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ
« 3 » . يعنى اى مردم ! از عصيان خدا بپرهيزيد . ولى دليل عقل حكم مىكند كه كودكان و ديوانگان از شمول اين خطاب خارج هستند ، چرا كه تكليف بر ايشان از ديدگاه عقل نيكو و پسنديده نيست . « 4 »
مخصّص لفظى
هرگاه يك دليل لفظى ، عام را تخصيص بزند ، مخصّص را « لفظى » گويند .
خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد :
كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ
« 5 » هر چيزى جز ذات
هامش
( 1 ) - مبادى الوصول : 142 ؛ الذريعة : 1 / 279 ؛ معارج الاصول : 96 ؛ العدّة : 1 / 336 ؛ المعتمد : 1 / 252 ؛ ارشاد الفحول : 160 .
( 2 ) - النور / 2 .
( 3 ) - الحجّ / 1 .
( 4 ) - العدّة : 1 / 337 .
( 5 ) - القصص / 88 .