و گفتهاند : خلق اينجا بمعنى دين است ، كه جاى ديگر گفت :
لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ
اى لدين اللَّه ، و تغيير دين آنست كه حلال حرام ميكردند ، و حرام حلال .
ثمّ قال :
وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً
- زيانكار كسى است كه فرمان شيطان برد ، نه فرمان اللَّه .
يَعِدُهُمْ
ايشان را وعدهء عمر دراز ميدهد در دنيا ،
وَ يُمَنِّيهِمْ
و يافت مرادها در دل ايشان مىافكند ، و گفتهاند : در دل ايشان فقر مىافكند ، تا از بيم فقر هزينه در كار خير نكنند ، و رحم نپيوندند . ربّ العالمين گفت :
وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً
و شيطان وعده كه دهد جز بفرهيب « 1 » ندهد ، سود نمايد و زيان پيش نهد .
أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ
يعنى مصيرهم ،
وَ لا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً
اى مفرّا .
اگر كسى گويد كه : ابليس از كجا دانسته بود كه قومى از فرزندان آدم نصيب وى خواهند بود تا ايشان را گمراه كند به اين سخن كه گفت :
لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً
؟ جواب آنست كه ربّ العزّة با وى اين خطاب كرد :
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ
، و ابليس در آنجا دريافته بود كه از فرزندان آدم گروهى نصيب وى خواهند بود . ديگر جواب آنست كه ابليس بهشت و دوزخ معاينه ديده بود ، و دانست كه هر يكى را قومى ساكنان خواهند بود . و نيز گفتهاند كه ابليس ، آدم را وسوسه داد تا بعضى مراد خويش از وى بيافت ، امّا همه مراد خويش از وى نيافت ، بفرزندان آدم همين طمع كرد ، از اضلال همگان نوميد است ، امّا ببعضى طمع دارد . اين سخن از آنجا گفته است .
اگر كسى گويد : چه حكمت است كه ابليس را آفريد ، و آن گه او را بر خلق مسلّط كرد ، تا ايشان را وسوسه مىكند ؟ جواب آنست كه تصديق قول خويش را
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : بفريب .