آمده است كه مؤمن را بكشد ، چنان كه در قصّهء مقيس ضبابه گفتيم . ديگر وجه آنست كه اگر چه در حق مؤمن آمده است ، فجزاؤه جهنّم گفت ، و در خبر است از مصطفى ( ص ) كه گفت :
هو جزاؤه ان جازاه .
و ابن عباس گفت نيز : و هو جزاؤه ، ان شاء عذّبه و ان شاء غفر له . ميگويد : پاداش وى اينست ، اگر خواهد كه پاداش وى كند . و نه هر جاى كه ربّ العزّة گفت كه جزاء وى اينست ، آن بر معنى وجوب باشد ، يعنى كه استيفاء « 1 » آن واجب بود ، نبينى كه جاى ديگر گفت :
إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ
الآية . پس كس باشد از محاربان كه ازين عقوبتها كه ربّ العزّة گفت ، بر وى هيچ چيز « 2 » فرو نيايد ، تا از دنيا بيرون شود ، و جاى ديگر گفت :
وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها
، آن گه گفت :
فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ
.
جزاء سيّئة اثبات كرد ، آن گه عفو در آن روا داشت ، بلكه بر عفو تحريض كرد ، همچنين جزاء قاتل بيان كرد از وعيد و تخليد ، لكن روا باشد كه عفو كند ، و دليل بر درستى اين سخن آنست كه ربّ العزّة جلّ جلاله چون كفر روا نداشت كه بيامرزد ، سخن بر مخرج خبر بيرون داد ، نه بر مخرج وعيد ، و ذلك فى قوله تعالى :
وَ مَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ ، فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ
. و خلف در جز حق جلّ جلاله روا نباشد ، و در حق قاتل سخن بر مخرج وعيد بيرون داد نه بر مخرج خبر ، گفت :
فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ
، و خلف وعيد در حق اللَّه جلّ جلاله كرم و فضل باشد .
امّا آنچه گفت :
خالِداً فِيها
اهل معانى گفتهاند : كه معنى خلود ديگر است ، و معنى تأبيد ديگر ، نه هر جا كه ذكر خلود است بر معنى تأبيد است . قال اللَّه تعالى :
وَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ
. معلومست كه خلد اينجا بمعنى فنا و زوال است دنيا را ، نه بمعنى تأبيد . جاى ديگر گفت :
أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ
؟
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : استقبال .
( 2 ) - نسخهء ج : هيچيز .