و گفتهاند الحمد از روى ظاهر اخبار است اما در ضمن آن سؤال است و تعرض عفو اللَّه است بر طريق تعظيم و اجلال ، بر مقتضى آن خبر كه مصطفى ( ع ) گفت
« من شغل بذكرى عن مسئلتى اعطيته افضل ما اعطى السائلين »
و اللَّه خود را در قران هفده جاى حميد خواند و حميد ستودنى است و ستوده . و معنى حميد در نامهاى او آنست كه او را البته نام نتوان برد و نشان نتوان داد و سخن نتوان گفت مگر بستايش . قال بعضهم :
« الحمد اسم الفردانيّة لا يوصف الا بالمجد و لا ينسب اليه الّا الشكر و لا يتكلّم فيه و لا يسمّى الا بالمدح » .
و الحمد للَّه ربّ العالمين - در قرآن شش جاى است : يكى اينست ، و دوّم در سورة الانعام
فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا
مشركان مكه را ميگويد بريده شد دنبال ايشان و بيخ آن گروهى كه بر خويشتن ستم كردند . به آنچه ما را انباز گفتند ، پس گفت
وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ .
اين كار را پس آوردى نيست و نه از آن پشيمانى . اين هم چنان است كه گفت
وَ لا يَخافُ عُقْباها .
و سوّم در سورة يونس در صفت بهشتيان گفت
وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
آخر گفت ايشان در هر سخن كه گويند - الحمد للَّه رب العالمين - يعنى در هر چه در خواهند و باز خواهند بجاى آزادىاند هر چه خواهند يابند و بهرچه پيوسند « 1 » رسند بجاى شكراند و بجاى تهنيت . و چهارم در آخر سورة الزّمر
وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
كار بر گزاردند ميان آفريدگان براستى و داد . يعنى اللَّه بر گزارد و خود گفت
الْحَمْدُ لِلَّهِ
كه در اين برگزاردن نه تردد است نه از آن پشيمانى . و پنجم در سورة المؤمن
فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
. و ششم در خاتمت و الصّافات
وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
.
و
روى انّ النبي صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم قال « كلّ امر ذى بال لم يبدأ فيه بالحمد اقطع . »
ابو بكر وراق گفت : « دو حرف است در ابتداء كتاب خداوند جلّ جلاله باء بسم اللَّه و لام الحمد للَّه كه وجود همه موجودات و ثبوت همه مخلوقات در معنى آن بست ، كانّه
هامش
( 1 ) پيوس : اميد و طمع . پيوسيدن - اميد داشتن ( رشيدى )