و در آيت ديگر گفت
أَ فَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ
جهل اثبات كرد وجه جمع ميان هر دو آيت چيست ؟ جواب آنست كه اثبات اين علم آن جهل ازيشان زائل نگرداند ، كه معنى اينعلم آنست كه شما ميدانيد كه آفريدگار آسمان و زمين و روزى دهندهء خلقان خداست و كافر و مؤمن به اين علم مشتركاند ، و لهذا قال تعالى
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
و ميدانستند كافران كه بتان آفريننده و صانع نيستند و آن كس را كه اين علم باشد و آن گه به اين علوم خالق را عبادت نكند اسم آن جهل از وى بنيفتد كه آن علم كه ضد آن جهل است آنست كه اللَّه گفت
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ
و آن علم در كافر نيست پس معلوم گشت كه ميان هر دو آيت به حمد اللَّه تناقض نيست .
وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ
- چون كافران گفتند -
« وَ إِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ .
-
« إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ - »
ما در گمان و در شور دليم از آنچه ما را با آن ميخوانى . رب العالمين اين آيت فرستاد بجواب ايشان
وَ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ
ان بمعنى اذ است ميگويد اكنون مىگوييد ما در شور دلىايم و در گمان ، هر چند كه نه جاى گمان است و نه جاى شوردلى ، «
مِمَّا نَزَّلْنا »
- از آنچه بر بندهء خويش فرو فرستاديم از آيات و سور قرآن نجم نجم و پاره پاره چنانك لايق بود و در حور . نزّلنا دليل است بر تكرار انزال كه بناء مبالغت و تكثير است - يعنى به بيست و سه سال فروفرستاديم اين قرآن سورة سورة و آيت آيت .
لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ
تا دل تو بوى بر جاى بداريم و نيرو ميدهيم . كان رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم امّيّا لا يكتب فلو انزل عليه القرآن جملة واحدة ليشق عليه اخذه حفظا . و قيل معناه - لنقوّى و نشجّع به قلبك فى اذى قومك ، بما نقصّ عليك من تحمّل الانبياء قبلك . نظيره قوله
وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ
ميگويد - اين قرآن پراكنده فرستاديم نه چون توراة موسى كه يك بار فرو فرستاديم لا جرم حوصله بنى اسرائيل طاقت كشش آن نداشت ، چنان كه طفل را لقمه بزرگ در دهان