2 - آزادى عرفانى كه از هرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است و زبان حال و آرزو و عمل او اينست كه نيست ما را به جز از وصل تو ديگر هوسى و اينكه ياد تو از كون و مكان مرا كفايت مىكند و اينكه سايه طوبى و دلجويى حور و لب حوض به هواى محبت تو همه اينها از يادم رفته و رضاى ترا مىخوأهم و . . . و اينكه ترا از ترس دوزخ و طمع بهشت عبادت نمىكنم و اينكه عشق حلقه بندگى ترا به گردنم انداخته است . سوال اساسى اينست كه اين مقام براى كدام صنف از انسانها حاصل شده ؟
3 - آزادى اخلاقى ، كه رها شدن از زندان خطرناك غرايز حيوانى و كنترول آنها به دايره فطرت است ، و ضامن حصول اين آزادى ، ايمان عميق به خدا و روز قيامت است .
4 - آزادىهاى فردى و اجتماعى ( سياسى و اقتصادى و فرهنگى . . . ) كه متفرع بر قسم اول و آزادى تكوينى است و گرنه مفهومى ندارد .
مقصود از عنوان همين قسم اخير از آزادىها مىباشد .
مساله 209 : اصل اول در عقايد و اظهار نظر و سخنرانىها و نوشتن و همه افعال آزادى انسان است ، مگر اينكه آفريدگار آن را محدود نموده باشد يا عقل انسان و يا قانون آن را منع نمايد .
توضيح المسايل سياسى (فارسى) — صفحة 100
مساهمون: الشيخ محمد آصف المحسني
ص١٠٠