تَحْليلُ الشُّبْهَةِ ، فَذَلِكَ مَوْكولٌ إلَى الطَّبيعيّينَ مِنَ الْفَلاسِفَة .
گويد : ( ( از أبو سعيد سجزى ، اسطرلابى بسيط ديدم كه : از شمالى و جنوبى مركّب نبود ؛ و آن را زورقى ناميدى . آن عمل مرا زياده پسند افتاد ؛ وى را بسيار تحسين كردم . چه آن را بر اصلى قرار داده بود قائم به ذات .
بنيان آن عمل و مدار آن صنعت ، بنا بر عقيدت مردمى بوده است كه ارض را متحرّك دانسته ، و حركت شبانه روزى را به فلك منسوب ندانستهاند .
قسم با جان خود كه آن عقيدت شبهه ايست كه تحليلش در نهايت دشوارى است ، و قولى است كه رفع و ابطالش در كمال صعوبت است .
مهندسين و علماء هيئت كه اعتماد و استناد ايشان بر خطوط مساحيّه است ، در نقض آن شبهت و ردّ آن عقيدت ، بسى ناچيز و تهى دست باشند . هرگز دفع آن شبهه را اقامت برهان و تقرير دليلى نتوانند نمود .
و اين معنى مايهء طعن ايشان نشود ، زيرا كه حركت مرئيّه را چه از ارض دانند و چه از سَما شناسند ، در هر حال به صناعت ايشان زيانى نرساند . و اگر دفع شبهت در حيّز امكان آيد و در آن باب ياراى دم زدن باشد ، به افكار و انظار طبيعيّين فلاسفه منوط است . ) ) » « 1 »
ابو ريحان در كتاب « تحقيق ما للهند » نيز راجع به مشكل حركت زمين بحث كرده است . « 2 »
استخراج جَيب ( سينوس ) يك درجه ، از اكتشافات أبو ريحان است
« استخراج جَيب يك درجه :
استخراج جيب ( سينوس ) يك درجه از مسائل عالى رياضى است كه علماى پيش از ابو ريحان به كشف آن توفيق نيافته بودند
هامش
( 1 ) « نامهء دانشوران ناصرى » ج 1 ، ص 77
( 2 ) « تحقيق ما للهند » ص 138 ( بنا به نقل مقدّمهء كتاب « التّفهيم » ص 123 )