و عبارت است از علم به مؤدّاى شهادتين فاصل ميان مؤمن و منافق ، چه منافق آنست كه تفاوت باشد ميان سريرت و علانيهء او .
پس هرگاه خانهء دل به مشاهدهء معنى آنچه به زبان مىگويد روشن نباشد ، يعنى ايمان نباشد منافق خواهد بود ، و شناختن ديگران آن را به آثار و علامات دالّه بر بىاعتقادى بما يتلفّظون به مىشود ، چه مقتضاى شهادتين علم به وحدانيّت معبود و صدق به كلّ ما جاء به الرّسول است و اثر آن در ظاهر ، ترك عبادت غير واحد و اطاعت كلّ ما جاء به الرّسول است . پس هر كه ديگرى را بندگى كند منافق خواهد بود ، و آن ، گاه هوى و هوس خود باشد :
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ
( سورهء جاثيه آيه 23 ) و گاه ابليس :
أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ
( سورهء يس ، آيه 60 ) ظاهر است كه اين انكار ، بر كسى نيست كه شيطان را خالق خود داند ، چه چنين مذهبى در ميان بنى آدم نشنيدهايم ، بلكه بر پيروان اوست . پس هرگاه متابعت شيطان كند او را معبود گرفته .
و گاه انسان ديگر ، به طمع مال و جاه از آن ، و گاه درهم و دينار و غير اينها . « 1 »
هامش
روايت مىكند قال : سمعت أبا جعفر عليه السّلام يقول : إنّ اللّه فضّل الإيمان على الإسلام بدرجة كما فضّل الكعبة على المسجد الحرام .
( 1 ) - مؤمن آنست كه إله را منحصر در خدا بداند قولا و فعلا و اعتقادا و سرّا و علانية زيرا كه الهى جز خدا نيستهُوَ الْحَيُّ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ( سورهء غافر آيه 65 ) و لذا در شريعت از هر گونه اتّخاذ آلههاى منع شده استوَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ( سورهء قصص آيه 88 ) خواه صنم و بت غير شاعر و مدرك باشد ، چنان كه قوم موسى از او چنين الهى طلب نمودندقالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ( سورهء اعراف آيه 138 ) و خواه ابليس باشد ، و خواه هواى نفس ، كه جند ابليس و آلت دست