سوّم معاد و حشر آن نفوس جزئيّه ايست كه تدبير موادّى از اين عالم را مىكنند ، و آن نفوس خياليّه هستند كه به اجرام از قبيل دود يا آتش تعلّق ميگيرند مانند شياطين و جنّيان ، و بعضى از صنوف انسان چون كفّار منكر و سرسخت . فرق شيطان با انسان و حيوان اينست كه : انسان و حيوان لباس مادّيش از زمين و خاك است ، و ليكن شياطين از آتشند ، و جنّيان از گاز و دود مىباشند و ليكن نفس و جان دارند مثل اينكه ما بدن داريم و جان داريم .
معاد آنها هم ، كانِ آتش و معدن و روح حرارت و گداختگى است ؛ در قرآن كريم داريم :
وَ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُكْماً وَ صُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً
. « 1 »
« كسى را كه خداوند هدايت كند او راه يافته است ، و كسانى را كه گمراه كند ديگر غير از خدا هيچ دوستان و اوليائى براى آنان نخواهى يافت . و در روز قيامت آنها را بر صورت و سيمايشان كور و كر و لال محشور خواهيم كرد ؛ مأوى و مسكن آنان دوزخ است ، و هر وقت آتشش بخواهد خاموش گردد ، ما آتش آنان را افروختهتر ميگردانيم . »
چون در دنيا بواسطهء پند و اندرز گهگاهى نفس آنان ميل به آرامش مىنمود ، كه ناگهان دوباره به فتنه و فساد مشغول مىشدند ، و
هامش
( 1 ) آيه 97 ، از سورهء 17 : الإسراء