وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
. « 1 »
« اى پيغمبر ! هيچگاه در سنّت خدا تبديلى نخواهى يافت . »
وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا
. « 2 »
« و اى پيغمبر ! هيچگاه در سنّت خدا تحويل و جابجائى نخواهى يافت . »
تمام اين عالم با اين نظم عجيب ، و اين سلسله روابط متين و دقيق بدون اندكى تخلّف ، بر اساس اين سنّت الهيّه شروع به كار مىكند .
اگر دانهاى بر زمين بيفتد ، بدون آنكه آب به آن بدهند نميرويد . در قفسهء عطّار در شيشهء تخم خشخاش ، خشخاش نميرويد ، ولى اگر همين تخم خشخاش را در تحت يك سلسله علل طبيعىِ روئيدن قرار دهيم : آن را بر زمين بريزيم ، آب دهيم ، هوا مساعد باشد ، خورشيد بتابد ؛ آن دانه سبز مىشود .
و مىبينيم كه اين دانه در تحت يك سلسله اسباب لا يتغيّر ، زنجيروار گرفتار است كه هيچ از آن تخلّف نمىتواند بورزد .
اين دانه علاوه بر شرائط مناسب محيط ، از نقطه نظر تغذّى بايد دچار حشرات و آفات نگردد ، سيل آن را نبرد ، و طعمهء مورچه و گنجشك نگردد ، تا سبز شود و رشد كند .
هامش
( 1 ) ذيل آيه 62 ، از سورهء 33 : الاحزاب ؛ و قسمتى از آيه 43 ، از سورهء 35 : فاطر ( به عبارتفَلَنْ تَجِدَ )؛ و ذيل آيه 23 ، از سورهء 48 : الفتح
( 2 ) ذيل آيه 43 از سوره 35 : فاطر