به شكل كارخانههاى امروزى وجود نداشت و فلزّات را در كورههاى كوچك ذوب مىكردند ، و چون تمام فلزّات حتّى آهن با چوب ذوب مىشد آلودگى در محيط به وجود نمىآورد .
حتّى اگر آهن را با ذغال سنگ ذوب مىنمودند باز ميزان توليدات به اندازهاى نبود كه محيط را آلوده نمايد . همچنان كه از آغاز قرن هيجدهم ميلادى توليد مقادير زياد آهن و پولاد در آلمان غربى و فرانسه و انگلستان و ساير كشورهاى اروپا شروع شد بدون اينكه محيط را آلوده نمايد ، در صورتى كه تمام كارخانههاى ذوب آهن در آلمان و فرانسه و انگلستان ذغال سنگ مىسوزانيدند و از آغاز تا پايان سال حتى يك لحظه خروج دود از دودكش كارخانهها متوقّف نمىگرديد .
مع هذا محيط از دود ذغال سنگ آلوده نشد ، تا چه رسد به دورهء جعفر صادق عليه السلام كه يكى از كارخانههاى امروزى وجود نداشت و كسى ذغال سنگ نمىسوزانيد .
مع هذا جعفر صادق مانند كسى كه وضع امروز را ببيند گفت : « آدمى بايد طورى زندگى نمايد كه پيرامون خود را آلوده نكند » زيرا اگر آلوده نمايد روزى مىآيد كه بر اثر آن آلودگى زندگى بر او دشوار و شايد غير ممكن مىشود .
موضوع آلودگى محيط زيست حتى در سى سال قبل هم وجود نداشت . اين موضوع از زمانى شروع شد كه اوَّلين بمب اتمى منفجر گرديد و در منطقهء انفجار جوّ را آلوده كرد .
اگر به همان انفجارهاى اوَّليه اكتفا مىشد محيط آلوده نمىگرديد ولى بعد از آن دولتهائى كه داراى سلاح اتمى بودند به آزمايش آن سلاح ادامه دادند و به موازات آن آزمايشها كارخانههاى مولِّد برق با نيروى اتم به كار افتاد و آلودگى هوا از موادّ پرتوافكن بيشتر شد .
در همان حال صنايع هم به خصوص در آمريكا و اروپا محيط را آلوده كرد و طورى آب بعضى از رودخانهها مثل رود « رن » در اروپاى غربى آلوده گرديد كه نسل ماهى در آن برافتاد ، همانطور كه در درياچههاى بزرگ آمريكاى شمالى كه آب
امام شناسى (فارسى) — صفحة 160
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١٦٠