آنها كه يقين به مرگ خود پيدا مىكنند و آثار و علائم موت را در خود مىبينند براى اولًاد خود خانهء محكم و لانه و آشيانه قوى و دور از دست خطر مىسازند .
مرحلهء دوّم - حكم عقل است . بدون ترديد عقل حاكم است بر آنكه انسان نبايد امر خود را مهمل بگذارد بلكه بايد براى تنظيم و استفاده از آثار خود بعد از مرگ تعيين وصىّ نموده و براى حفظ و حراست آنها توصيّه و سفارش كند ، تا همانطور كه در زمان حيات خود از آنها مىخواست به طور اكمل استفاده شود در زمان ممات نيز به همان ميزان استفاده گردد . بلكه عقلاى عالم به كسى كه بدون وصيّت بميرد و امور خود را از زن و فرزند و دار التجارة و مزرعه و حكومت و علم و غير ذلك بدون تدبير و نظر بگذارد به نظر خفّت مىنگرند و او را ناقص مىدانند و در اين ترك وصيّت او را مذمّت مىكنند ، به خلاف آنكه اگر وصيت كند و وصيّى لايق و سرپرستى خبير و بينا و مدبر بر بازماندگان از اولًاد صغار و ساير شئون خود معين كند ، او را مدح نموده و فعل او را يك فعل انسانى مىشمرند .
مرحلهء سوّم - حكم شرع است كه بر اساس حكم فطرت و حكم عقل تشريع شده و در تمام شرايع و اديان ، وصيت حكمى ممدوح و مستحسن شمرده شده است .
در شريعت مقدس اسلام كه اكمل و اتم اديان و شرايع است به طور كامل با حدود و مشخصاتى معين و روشن بيان شده است .
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
« 1 »
.
« بر شما از جانب خدا فرض و واجب شده است كه چنانچه يكى از شما آثار مرگ را ملاحظه كند چنانچه مالى داشته باشد براى پدر و مادر و نزديكتران از ارحام به طور معروف و پسنديدهاى وصيت نموده و دربارهء آنها سفارش كند و از مال خود براى آنها قرار دهد ، اين حكم خدا حق است براى پرهيزگاران . و كسى كه بعد از شنيدن وصيت آن را عوض كند و تغيير دهد گناه و جرمش بر عهده همان كسانى است كه تغيير داده و عوض نمودهاند ، و خداوند شنوا و داناست . »
هامش
( 1 ) سوره بقره 2 - آيه 180 - 181 .